Rev Maafu Palu

“‘Oku fiema’u ke tu’u hake ha taha, ‘o fai ‘a e fatongia totonu faka-Temokalati, ko hono tataki ‘a e fa’ahi fakaanga ki he Paati Temokalati, ke fakaanga’i ‘enau ngaahi ngaue ta’etotonu mo fakaaoao ‘oku nau fai holo he ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga pea ke fakae’a  ‘a e ta’efe’unga ‘enau founga fakalele pule’anga, pea mo e kehekehe ‘a e me’a na’e malanga’i mai he taimi koee mo e me’a ‘oku fai he taimi ni,” ko e lau ‘eni ‘a e tangata faifekau ‘iloa mo e tangata ako mataotao ko Dr. Ma’afu Palu mei Kolomotu’a.

   “Koe’uhi ke ne lava ‘o fakatahataha’i ki ai ‘a e fu’u kakai tokolahi koee ‘oku ‘ikai te nau poupou kinautolu ki he Paati Temokalati. Ko ‘eku laufika ki he fili na’e toki ‘osi, na’e peseti pe ‘e 38% na’e fili ki he kau fakafofonga ‘o e Paati Temokalati. Ka ko e peseti pe ‘e 47% fakakatoa na’a nau fili ki he kotoa ‘o e kau fakafofonga ‘i Fale Alea. ‘A ia, ko e peseti ‘e 53% ‘o e kakai ‘o e fonua ni, na’a nau kau he fili ‘o e kau fakafofonga, na’e ‘ikai te nau fili kinautolu ‘i he kakai ko eni ‘i Fale Alea. Pea ko e peseti ‘e 62% ‘oku ‘ikai te nau poupou kinautolu ki he Paati Temokalati ‘a ‘Akilisi.”

   ‘Oku fiema’u ha taha ke tu’u hake ‘o fakaanga’i ‘a e Paati, he ko e naunau totonu pe ia ‘o e Temokalati ‘i ha fonua ‘oku mo’ui lelei ai ‘a e Temokalati,” ko e lau ‘eni ‘a Dr. Ma’afu Palu.

     ‘Oku fai ha faka’eke’eke makehe ‘o e faifekau ni ‘e he Taimi ‘o Tongá fekau’aki mo e ngaahi ‘isiu mahu’inga fakalukufua ki he fonuá.

       Na’a ne pehē, “E lava ke fai mei Fale Alea, ‘e ha taha, hangē nai ko Siaosi Sovaleni, pe ko Lord Fusitu’a, ‘oku nau ‘i loto ‘o ‘ilo totonu ki he ngaahi faihala ‘oku hoko. Kā ‘e lava pe ke toe fai ‘e ha taha mei tu’a, ‘o fakatotolo’i pea mo fakae’a ‘a e ngaahi fakaanga’i ‘o e Paati mo ‘ene founga ngaue ‘i he Pule’anga.”

    “Pea ‘oku fu’u fiema’u ki he fatongia fakaanga ko ‘eni mo e Mitia ke nau tu’ukaivi hono malanga’i ‘a e ngaue hala ‘a e Pule’anga, ke ne lava ‘o fakatahataha’i ‘a e fu’u kakai tokolahi na’e ‘ikai te nau fili kinautolu ‘i hotau Pule’anga lolotonga ni.”

Tupu mo e holo ngaahi Siasi

Taimi ‘o Tongá: Ko e Kosipelí na’e ‘omai ‘e he kau misinale Uesiliana, pea muimui mai ‘a e kau Patele Katolika, na’e  fai’aki hono fakalotu’i ‘o e fonuá, pea toe kamata ‘a e ngaahi ako ‘e he ongo Siasi ko ‘ení. Ko e fakava’e fakamolale na’e fokotu’u ia mei he fakahinohino ‘a e ongo Siasi ko ‘ení. ‘I he ‘aho ni ‘oku fefeka ‘a e hūmai ‘a e Mamonga ‘o nau ‘omai ‘e kinautolu ‘a e fakava’e kehe. Faiange mu’a ha’o lau ki he me’a ni?

Ma’afu Palu: Ko hono mo’oni, ‘oku ‘uhinga pe ‘a e ngali mālohi ‘a e hūmai ‘a e Mamonga, he kuo matu’aki vaivai ‘a e ngaue ia ‘a e ongo Siasi koee ke fakamahino ‘a e me’a ‘oku na tui ki ai pea mo fai hono tokanga’i fakatauhisipi honau kakai.

   Te u lave pe au ki he’emau ngaue fakatauhisipi ‘i he Uesiliana. Kuo ‘osi toutou ‘omai ‘i he Savea ‘a e Potungaue ‘Evangelio ‘a e Siasi, ki he Konifelenisi fakata’u ‘a e Siasi, ‘i he ngaahi ta’u ko ‘eni kimui ni mai, ‘a e ‘uhinga lahi ‘o e ‘alu ‘a e kakai ki he Mamonga, ‘a ia, ko e loto mamahi pe ‘i he kau Faifekau. Pea kuo a’u pe foki ki he loto mamahi pe ‘a e kakai ia ‘o ta’utu pe ‘i ‘api, ‘o ‘ikai te nau ‘alu ki he Mamonga.

   Kā,  ‘oku fakatupu hoha’a ‘a e me’a ni, he ‘oku ‘ikai ke fai ha ngaue lelei ki ai ‘a e Siasi, hangē ko e me’a ne u lave ki ai ‘anenai. Ko e ‘uhinga lahi ‘oku fakahifo ai ha faifekau mei hono lakanga, he Siasi, ko e hinga ‘i ha fefine pe ko e ala ki he pa’anga ‘a e Siasi. Ka kuo tonu ke tanaki ki ai, mo e ‘alu ‘a e kakai mei hono Siasi Fakakolo, ki he ngaahi Siasi Ta’efakakalisitiane hangē ko e Mamongá.

    ‘Oku hūmai ‘a e Mamonga ia he ngaahi fiema’u fakasosiale mo e faka’ekonomika ‘a hotau kakai masiva, ‘a ia ‘oku tau ta’etokanga kitautolu ki ai, ke fai hotau fatongia fakatauhisipi, ko e Siasi. Pea ko ‘etau ta’etokanga ki he ‘ofa ki he masiva, ‘ikai ngata pe Siasi fakakolo ka na’a mo ‘etau ngaahi Ako’anga, ‘oku taau ke ki’i fakama’ama’a ‘a e fu’u ‘ioke ‘eke pa’anga ki si’i tamaiki ako hotau Siasi, ‘o ka ‘oku mahino ‘e ‘ikai lava ‘e he matu’a ‘o totongi ‘enau ako.

    ‘Ikai ko si’i tamaiki ako eni te nau fua ‘etau kavenga fakasiasi ‘i he kaha’u? Ko e hā kuo ‘ikai lava ai ke to’o mai ‘a e Silini ‘a e ngaahi Talasiti Fakakolo ‘o ngaue’aki ke totongi ‘a e ako ‘etau fānau ‘oku ‘ikai lava ‘e he ngaahi famili ‘o totongi ‘enau ako? ‘O lau ko ‘etau ‘inivesi pe ia he kaha’u ‘etau Lotu. He ka ‘ikai, ‘e hokohoko atu pe ‘a e tupu ia ‘a e Mamonga, ‘ikai ngata pe ‘i he Siasi ka ‘i he tamaiki ako.

   ‘Oku ‘ikai te u kau au he lau Siasi he ngaahi me’a fakapolitikale. He ‘oku tokolahi ange pe kau Uesiliana ia ‘i he Fakataha Tokoni ‘a e Tu’i, ka ko e ‘uhinga, he ‘oku fiema’u ha kakai lelei mo lotu ke nau tokoni ki he Tu’i he faitu’utu’uni ki hono ngaahi fatongia mahu’inga he Fonua. Toki kimui ‘enau Uesiliana, ka ko e me’a mu’omu’a ia honau fili.

        ‘Oku pehe pe foki mo e lau ki he tokolahi mai ‘a e kau Mamonga ‘i Fale Alea. ‘Oku mahino mai pe ‘oku hu’ufataha ange ‘a e fakakaukau fakapolitikale ‘a e Mamonga, mo ‘enau poupou ki he Paati Temokalati, ‘i he toenga ‘o e ngaahi Siasi koee. ‘Oku fiema’u ke tu’u hake ha taha, ‘o fai ‘a e fatongia totonu faka-Temokalati, ko hono tataki ‘a e fa’ahi fakaanga ki he Paati Temokalati, ke fakaanga’i ‘enau ngaahi ngaue ta’etotonu mo fakaaoao ‘oku nau fai holo he ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga pea ke fakae’a  ‘a e ta’efe’unga ‘enau founga fakalele pule’anga, pea mo e kehekehe ‘a e me’a na’e malanga’i mai he taimi koee mo e me’a ‘oku fai he taimi ni.

Tauhi Fakatakí mo e Molalé

Taimi ‘o Tonga: ‘Oku matu’aki e’a mai ‘a e tōlalo fakamolale ‘oku ‘i ai ‘a e Sosaieti Tonga he ‘aho ni ‘o fakafehoanaki mo e ngaahi ta’u kimu’a – lahi e faihia, pea hokohoko e ngaahi hia ‘oku ‘omai ki he Fakamaau’anga hangē ko e tohotoho, hia fakamala’ia, tā fakamamahi e kakai fefine, kaiha’a mo e haefale. Ko e hā ha’o vakai ki he me’a ni, mo e ‘uhinga ki he fakautuutu ai he ‘aho ni?

Ma’afu Palu: ‘Io ‘oku tau ongo’i ‘aupito ‘a e lahi ‘a e faihia tautautefito ki he ngaahi hia ‘oku ne uesia ‘a e nofo ‘a e famili. Pea ‘oku mahino mei ai ‘oku ‘ikai ke ma’uma’uluta ‘a e makatu’unga ‘o hotau Sosaieti, ‘a ia ko e nofo famili.

     Ko e Kautaha pe Potungaue kotoa pe, ‘o ka hoko ki ai ha palopalema, kuo pau ke tukuaki’i pe ‘a e CEO pe ko e Talekita. Kapau ‘e maumau e ngaue ‘a e Pule’anga, ‘e tukuaki’i ‘a e Palemia. Pea ‘oku pehe pe mo e fāmili.

    Ko e maumau ‘oku hoko, ‘e pau ke tukuaki’i pe ‘a e ngaahi husepaniti mo e ngaahi tamai, he ‘oku mahino ko kinautolu ‘oku taau ke nau taki lelei honau ki’i famili ‘o pukepuke ‘ene ma’uma’uluta. Pea ko e ngaahi palopalema ‘o e ‘aho ni, ‘e pau ke fakafoki ki he to’onga mo e anga ‘o e tauhi ‘e he ngaahi husepaniti honau ngaahi famili.

    ‘Oku ‘i ai ‘a e fa’ahinga ‘afungi ‘oku nofo he’etau mo’ui, ko e ngaahi husepaniti mo e ngaahi tamai. ‘Oku ‘ikai ha nofo famili ia ‘e ta’epalopalema, ka ‘oku ‘ikai ke fa’a ‘alu ‘a e ngaahi husepaniti ia pe ngaahi tamai ‘o kumi tokoni ‘o ka hoko ha palopalema.

    Ko e ngaahi finematu’a ia ‘oku nau fa’a ‘alu ‘o kumi ha tokoni ki he nofo famili. ‘Oku ‘ikai ke ongo’i ‘e he ngaahi tamai ia mo e ngaahi husepaniti ‘oku ‘i ai ha palopalema. Pea ka ‘oku ‘i ai, pea ‘oku fa’a vave ange ‘ene li’aki ‘e ia hono famili kae hiki ia mo ‘ene palopalema ki ha feitu’u kehe, hangē ko e ngaahi falefakafiefia’anga, pe ki ha taha kehe, ‘o hoko ai ‘a e lahi ‘a e fe’auaki.

    Kā ‘oku ou tui, kuo taimi ke fakalotolahi’i ‘a e ngaahi tamai, ke nau vete honau ngaahi palopalema he nofo famili, he ‘e tokoni ia ki hono faito’o ‘o e ngaahi faingata’a ‘oku tau lolotonga fekuki mo ia.

    Kuo fuoloa pe ‘a e ‘i ai ‘a e Potungaue ‘a Fafine ia ‘a e Uesiliana, ka ‘oku ou tui, kuo fuoloa mo e taimi ke ai ha Potungaue ‘a Tangata, ke fai ai ha tokoni ki he matu’a tangata.

Fakafo’ituitui mo e Nofo ‘a Kainga

Taimi ‘o Tonga: Ko e kaveinga tukufakaholo koee ‘o e nofo ‘a kāinga ‘oku ‘ikai ke kei hoko ia. ‘Oku hangē pe ha talanoa pe ka ‘oku ‘ikai ke toe ‘i ai hano kakano he Sosaieti Tongá. Kuo movete pea ‘ikai ke kei fai e mo’ui faka-kainga he ‘aho ni, ‘a ia ‘oku ‘i ai e fe’ofa’aki, fetokoni’aki, mo e fefaka’apa’apa’aki. Ko e hā nai hono ‘uhinga?

Ma’afu Palu: ‘Oku uesia kotoa pe kitautolu ‘e he fa’ahinga to’onga mo’ui ‘a e Uesite pea mo e fa’ahinga molale ‘o e Fefakatau’aki, mo e Fakafo’ituitui ‘a ia ‘oku ne pule’i ‘a e ‘ekonomika. Ko hono mo’oni, ko e tahi ‘eni ia ‘oku hu’a mai, ‘a e ‘alu ke fakafo’ituitui ange ‘etau mo’ui, pea taki taha ongo’i fakangatangata pe hoto fatongia totonu ki hoto ki’i lotofale pe ‘o’ota, ‘o ‘ikai toe kau mai ki ai ‘a e lotofale ‘o e nofo’akainga.

    Kā, ‘oku teke ‘a e ngaahi me’a ni ia, ‘e he ngaahi me’a lahi, kae tautautefito pe ki he ngaahi fiema’u faka’ekonomika ‘a e ngaahi famili. He kuo ‘alu ke mamafa ange ‘a e totongi ‘o e koloa mo e ngaahi me’a ke fua’aki ‘etau ngaahi kavenga.

    ‘Oku ‘ikai foki ngata he‘etau taki taha tokanga pe ki hono ki’i famili, ka ‘oku toe hilifaki mai mo e ngaahi kavenga fakasiasi, pea ‘oku ‘alu ia ke lahi ange. Kuo ‘i ai ‘a e ngaahi famili, na’a ku ‘a’ahi ki ai, ko e kau Uesiliana ka kuo ‘ikai te nau toe o ki he lotu, ko ‘enau manavahe pe he lahi ‘a e ngaahi kavenga ‘oku hilifaki mai ai.

    Kā, koe’uhí ‘oku fu’u mamafa ange ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa fefakatau’aki, kae tu’uma’u pe ‘a e tu’unga vahenga ‘o e ngaahi ngaue’anga, ‘e faifai atu pe, pea taki taha tokanga pe ki he ngaahi fatongia totonu ki hoto ki’i famili. He kuo ‘ikai ke toe lava ‘a e nofo’akainga ia ke malohi fe’unga, ‘i he fu’u kuonga honge pa’anga ko ‘eni, ke ne toe ue’i ‘a e fetokoni’aki mo e ‘ofa.

    Ko ia, ‘oku ou tui, ko e fa’ahinga tu’unga ‘eni ia te tau ‘alu’alu mamalie atu pe ki ai. Ke tau tali, ‘oku faingata’a ‘a e fetokoni’aki ‘i ha hoko ha ngaahi me’a fakafamili hangē ko e putu mo e mali mo e ngaahi me’a pehē, koe’uhi ‘oku tu’utu’uni ‘e he fiema’u faka’ekonomika ke fakafo’ituitui ange ‘etau mo’ui pea mo hotau ngaahi famili.

Ko e faka’ikai’i ‘o e mahu’inga ‘o e lotú

Taimi ‘o Tonga:  Kuo mei ta’u ‘e 200 ‘a e fai fononga mai ‘a Tonga he makatu’unga ‘o e lotu Kalisitiané, neongo ‘a e ngaahi tōnounou. Ko e ngaahi me’a lalahi mo mahu’inga ‘i he fonua ni na’e fakava’e mai ia ‘e he lotú. Kā, kuo ‘i ai ‘a e nga’unu fakatafa’aki ia ki he ngaahi makatu’unga kehekehe ‘oku ‘ikai faka-Kalisitiane pea toe fakatu’utamaki fakasosiale mo fakalaumalie. ‘E lava mu’a ke fai ha’o lau ki he ngaahi me’a ko ‘ení?

Ma’afu Palu: Ko e fa’ahinga ta’au fakamamani lahi pe eni ia, ‘oku ne uesia hotau Fonua, ‘a e feinga ke faka’ikai’i ‘a e mahu’inga ‘o e Lotu, ‘o lau, ‘oku ne ta’ofi tokua ‘a e tupu fakalakalaka faka’ekonomika mo fakasosiale ‘a e Fonua. Ka ‘oku ‘ikai mo’oni. Pea na’e ‘i ai ‘a e Tohi na’e ha’u mei he ‘Ofisi Palemia he ta’u kuo ‘osi, ‘o fakamo’oni pe ai ‘a e Palemia, ‘Akilisi Pohiva, ko e Tohi ki Siaina (pea neongo na’a ne faka’ikai’i), ka ‘oku ‘asi totonu ‘i he Tohi ko ia, ‘a e fa’ahinga fakakaukau faka-Temokalati ‘oku ne fakalele ‘a e Paati Temokalati mo e fa’ahinga Temokalati ‘oku nau taukave’i mai ke fakalele’aki hotau Fonua.

    He na’e ‘asi ai ‘enau faka’amu ke to’o e mafai ‘o e Tu’i, Hou’eiki mo e kau Takilotu, pea ke ‘oua foki na’a toe ako’i ‘a e Lotu ki he’etau fanau. He tokua ‘oku ne ta’ofi ‘e ia ‘a e fakalakalaka ‘a e fonua. Ko e ngaahi fakakaukau fakaetangata pe ia mo faka’ikai’otua ‘oku fakalele’aki ‘a e Temokalati, ‘a ‘eni ‘oku ‘asi mai he ngaahi fonua lalahi, ‘o a’u mai pe ki hotau ngaahi kaunga’api hange ko Nu’u Sila. He ko ‘ene to’o pe ‘a e makatu’unga ‘o e Lotu pea kamata ke ‘atá leva ‘a e ngaahi to’ongamo’ui ta’efakalotu, hangē ko e fakasotoma mo e fakasuva mo e ngaahi angata’etaau pehe.

    Kā, ‘oku fiema’u ‘e he mo’ui faka’ulungaanga (‘Efika) ‘a e tokotaha ngaue, ‘a e ngaahi ‘ulungaanga (‘Efika) faka-Kalisitiane, hangē ko e faitotonu, ko e ngāue mālohi mo lototō, ko e ngāue lelei mo hoto kaungā ngāue; ‘oku fu’u fiema’u ‘a e ngaahi ‘ulungaanga faka-Kalisitiani pehē, ki he fakalakalaka faka’ekonomika mo fakasosiale ‘a e Fonua.

Fakafoki ki he Nofo Familí

Taimi ‘o Tonga: Ko e hā ha ngaahi me’a ke fai ke lava ke ta’ota’ofi ai ‘a e holo ‘o e tu’unga fakamolale ‘o e fonuá, pea ke lava ke toe ta’ofi ai ‘a e hūmai ‘a e ngaahi me’a kehekehe, kau ai ‘a e ngaahi lotu ta’ekalisitiane ke ne veuki e nofo melino mo e lotu ki he ‘Otuá Mo’ui, kae lava ke langa lelei hake Pule’anga ‘o e ‘Otuá he fonua ni?

Ma’afu Palu: Te tau fakafoki ‘a e me’a kotoa pe ki he Nofofamili, he ko e makatu’unga pe ia ‘o e ma’uma’uluta ‘o ha Sosaieti mo ha Fonua. ‘Oku fu’u matu’aki fiema’u ke fakafoki ‘a e ngaahi famili ‘o e Fonua ‘o tuku hake ki he ‘Otua ‘aki ‘a e lotu fakafamili he efiafi kotoa pe.

    Kapau ‘oku ‘ikai lava ‘e he ngaahi tamai ‘o fai ‘a e lotu fakafamili ‘a e ki’i famili, pea ‘oku mahu’inga ke tataki ‘e he ngaahi fa’ee. Ko e me’atauhi pe ‘o e famili, ko e Folofola ‘a e ‘Otua, ke lau ki he famili ‘i he efiafi kotoa pe pea fai mo e lotu ma’ae fanau ke nau sio ki he lotu, pea nau ‘ilo ‘oku ‘i ai ‘a e ‘Otua.

    Na’e ‘i ai ‘a e lea ‘a e tangata ‘uli’uli koee ko Matini Lufa Kingi ‘o pehe “Ko e laini hangatonu ‘o e hisitolia, ‘oku ngaofe ma’u pe ia ki he fakamaau totonu” (The arc of history curves towards justice). Kā, ko ‘eku sio ‘a’aku, kapau te tau kei pukepuke ‘a e tauhi’aki ‘a e fanga ki’i famili ‘a e lotu, lotu fakafo’ituitui, lotu fakafamili pea mo e lau ‘o e folofola ki he’etau fanau, neongo ‘a e fasitanunu mai ‘a e  ngaahi palopalema, ‘e kei tu’uloa pe ‘a e fonua ni, ke hoko ai, ko e “Laine hangatonu ‘o e mo’ui ‘a e Tonga ‘e ngaofe ma’u mai pe ia ki he Lotu”.

    ‘E ‘alu pe ha tangata ia mo ha fefine ‘i he ‘alunga ‘ene mo’ui, ka ‘e faka’osi’osi mai ma’u pe ‘a e Tonga ia, ki he Lotu, he ko e me’a pe ia na’e kamata’aki hono tauhi mo hono tokanga’i ia ‘i he ‘ohake ‘ene mo’ui mei he’ene kei si’i.

    ‘E mahu’inga foki hono lau ‘o e Tohitapu ko e Folofola ia ‘a e ‘Otua, ki he’etau fanau, koe’uhi ke ne ta’ofi ‘a e hūmai ‘a e ngaahi tohi kehe, hangē ko e Tohi Molomona, ‘a ia ‘oku ‘ikai ‘aupito ke ai hano mafai tatau mo e Tohitapu.

(83)

Facebook Comments