‘OKU fakaofo ‘a e feinga ‘a e Pule’anga ke fakatau atu ‘a e ngaahi ‘inasi ‘o ‘ene kautaha Tonga Cable Ltd, ‘a ia ‘oku toe ‘i ai mo e ‘inasi peseti ‘e 20% ai ‘o e kautaha TCC. Ko e kautaha pe foki mo ‘eni ‘a e Pule’anga, pea ko e taha ‘eni e kautaha tupu lahitaha ‘a e Pule’anga.

Kā, ‘oku ‘ohovale ‘a kinautolu ‘i he Fale Alea ‘i he teke ‘a e Pule’anga, pe ko e Kapineti, ke fakatau atu ‘a e ngaahi ‘inasi ‘o e Tonga Cable Ltd. ki he kautaha Digicel, ta’efakahā ange ‘a e me’a ni ki he Fale Alea.

Hangē koee ne fai fakapulipuli ‘a e alea mo e Digicel, pea toe ‘ikai loto e Pule’anga ke ‘ilo ki ai pe kau ange ha taha ki he alea ko ‘eni.

Na’e ‘ohake ‘i he Fale Alea ‘o Tonga ‘i he uike ni ‘e Lord Nuku pe ko e ha kuo fakahoko ai ‘e he Pule’anga ‘a e alea fakatau ‘inasi ko ‘eni ta’e’omai ki he Fale Alea?

Na’e pehē ‘e Lord Nuku na’e te’eki ai ke fakahā ki he Fale Alea ‘a e me’a ni.

Na’a ne fehu’ia foki ‘a e fa’ahinga founga ngāue ko ‘eni ‘a e Pule’anga ‘a ia ‘oku ‘ikai ke kau mai ki ai ‘a e kakai ‘i hono ‘ilo ki he me’a ni, pe fai hano talanga’i pe alea’i, pea toe ‘ikai ha ‘ata kitu’a.

Na’e fehu’ia ‘e he ‘Eiki Nopele ‘a e fa’ahinga founga ngāue ta’efakatemokalati ko ‘eni ‘a e Pule’anga, pea ko e fa’ahinga me’a ‘eni koee ne fa’a tala ‘e he Pule’anga ko ‘eni ‘o pehe ‘oku nau feinga ke liliu mei ai.

Ko e kautaha Digicel, ‘a ia ‘oku faka’amu e Pule’anga kenau fakatau e ngaahi ‘inasi, ko e kautaha ia ‘a e muli, ko e tangata ‘Ailani, pea neongo ‘oku lesisita ‘a e kautaha ni ‘i Tonga, hange pe ko e ngaahi kautaha ‘oku nau fakahoko pisinisi heni, ka ‘oku ‘ikai ko ha kautaha Tonga ‘eni. Ko e kautaha ‘a e muli.

Ko e kautaha Tonga Cable Ltd na’e fokotu’u ia ‘i he 2012 ke ne fakalele ‘a e ngaahi ngaue ki hono fakahoko ‘o e fetu’utaki faka’initaneti, ‘a ia na’e fakahoko ai ‘i he 2013 ‘a e langa e keipolo ‘i kilisitahi mei Tonga ni ki Fisi, ‘o kau he netiueka ‘a ia ‘oku lava ai ke toe hiki’i ‘a e ivi pe malohi ‘o e fetu’utaki faka’initaneti ‘o ma’olunga ange.

Kā, ko Tongatapu pe ‘oku ma’u faingamalie ki he fetu’utaki ko faka’initaneti ko ‘eni, ‘o fakafou he keipolo ki Fisi. ‘Oku lava pe ‘a e fetu’utaki ‘initaneti ki Ha’apai mo Vava’u ka ‘oku ‘ikai ke ne ma’u ‘a e vave mo e malohi ‘oku ‘i Tongatapu.

‘Oku pehē ‘e he ngaahi fakamatala mei he Pule’anga ko e tefito’i ‘uhinga ia ‘o e fiema’u ke fakatau atu e ngaahi ‘inasi ke lava ke fakapa’anga’aki ‘a e fakakau mai ‘o Vava’u mo Ha’apai ki he netiueka ko ‘eni.

Kuo ‘i ai foki ‘a e ngaahi fehu’i kuo tukuatu ki he Pule’anga pe ko e hā ‘oku ‘ikai lava ai ke kumi ha pa’anga mei ha toe founga ange, kae ‘oua ‘e fakatau atu ‘a e ngaahi ‘inasi, he ‘oku mole ai ‘a e koloa ‘a Tonga.

Ko e fokotu’u kuo ‘omai mei ha ni’ihi ‘o e kau fakafofonga Fale Alea pe ko e hā ‘oku ‘ikai ke ‘inivesi ai ‘a e Pa’anga Vahenga Malolo ‘a e Pule’anga (National Retirement Fund) ‘i he Tonga Cable?

Ko e laumiliona ‘a e Pa’anga Vahenga Malolo ‘oku fakahu pe he ngaahi pangikē, pea ko e totongi tupu mei ai ‘oku ‘ikai ke fu’u lahi fefe.

Kaekehe, ko e founga ‘eni ‘e taha ‘e lava ai hano fakapa’anga ‘o e fiema’u ki he keipolo ko ‘eni ki Vava’u mo Ha’apai.

‘E kei lava pe heni ke tauhi ‘a e koloa ‘a e fonua ke malu pe, tautefito kapau ko e taha ‘eni ‘a e ngaahi kautaha tupu lelei ‘a e Pule’anga.

Na’e fakaha ‘e Poasi Tei, Minisita ki he Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’anga, ki he Fale Alea, ‘oku lolotonga fai e alea ‘a e Pule’anga mo e kautaha Digicel ke fakatau atu kiate kinautolu ‘a e ‘inasi peseti ‘e 20% mei he Tonga Cable Ltd.

Pea ko e ‘inasi peseti ‘e 20% ko ‘eni ‘oku tatau pe ia mo e peseti ‘e 20% ‘oku lolotonga ma’u ‘e he kautaha TCC.

Ko e Digicel ko e kautaha ia hono ua ‘I Tonga ni ‘oku lava ke tukuatu ‘a e fetu’utaki faka’initaneti, pea ko e kautaha ia ‘oku fe’au’auhi mo e TCC.

‘Oku tui foki ‘a e Pule’anga ‘oku toe mamafa ange ‘a e mahu’inga ‘o e ngaahi ‘inasi ko ‘eni he taimi ni ‘i hono fakafehoanaki mo e totongi ‘inasi ko ia he kamata’anga.

Ko e taha e ngaahi fehu’i na’e ‘oatu ki he Pule’anga, pe ko e ha hono ‘uhinga ‘oku fai ai ‘e he Pule’anga ia ‘a e alea ki he fakatau atu e ngaahi ‘inasi? Me’a ni ‘oku ‘ikai ko e fatongia ia ‘a e kau Poate, he ko e Tonga Cable Ltd. ko e taha ia e ngaahi pisinisi ‘a e Pule’anga ‘oku fakalele fakapoate?

Ko e kau Poate lolotonga ko e Sea ko Lady ‘Eseta Fusitu’a, Dr. Leimoni Taufu’i, pea mo Samiuela Fonua.

Kaekehe, ko e tali na’e fai ‘e he ‘Eiki Palemia, Samuela ‘Akilisi Pohiva ‘i he Fale Alea, ‘e ‘i ai ‘a e lipooti ‘e ‘omai ki he Fale Alea hili ia hano fakakakato ‘a e ngaahi alea ‘oku fai mo e Digicel.

Na’e kau ‘eni he me’a na’e toe ‘ohovale ai ‘a e Fale Alea, ‘i he founga ngaue ko ‘eni ‘a e Palemia mo ‘ene Kapineti, ‘a e fai e alea ‘ikai fakaha mai ki he Fale Alea ki ha lau, pea toki ‘omai pe ha lipooti hili ha kakato ‘a e alea ‘oku fai.

Na’e fehu’ia foki ‘e Lord Fusitu’a, fakafofonga Nopele mei Niua, ‘o ‘eke pe ko e ha e ‘uhinga ‘oku fie fakatau ai ‘e he Pule’anga ‘a e ngaahi ‘inasi ki he kautaha Digicel, ko e kautaha muli kae ‘ikai ke fakatau ki ha pisinisi Tonga.

Na’e tali ki heni ‘a e Tokoni Palemia, Siaosi Sovaleni ‘o pehe ko e kautaha Digicel ko e kautaha ‘oku lesisita ‘i Tonga ni.

“Ka, ko e kautaha ‘oku ‘a e muli,” ko e tali ia ‘a Lord Fusitu’a.

Kaekehe, na’e fakaha foki ‘e Minisita Poasi Tei, na’e ngāue vaofi ‘a e Pule’anga mo e Pangike ‘a Mamani, pehe mo e Pangiké ‘Esia, pea ko e founga leleitaha ‘eni kuo tukumai ke fakatau ‘e he Digicel ‘a e ngaahi ‘inasi ‘i he totongi ‘oku kei fai e alea ki ai.

‘Oku mahino foki ko e $5 miliona ‘oku fiema’u ‘e he Pule’anga ki he ngāue ko ‘eni ki Ha’apai mo Vava’u.

Na’e ‘ohake foki ‘e Lord Tu’ivakano, ‘a ia na’e Palemia he taimi na’e fokotu’u ai ‘a e Tonga Cable Ltd, na’e fakaafe’i ‘a ongo kautaha – TCC mo e Digicel – ke na taki peseti ‘e 20% ‘a e ‘inasi he Tonga Cable, ka na’e ‘ikai ke fie fakatau ‘inasi ‘a e Digicel ia; ko e TCC pe ne nau fakatau ‘inasi.

Na’e pehe foki ‘e Lord Tu’ivakano ke tokanga pe mu’a ‘a e Pule’anga he ko e Pangike ‘a Mamani ‘oku ‘i ai e kautaha ‘oku nau kaunga kau, ko e IFC, pea ko e IFC, ‘oku ‘i ai hono ‘inasi ‘i he Digicel.

‘Oku hange foki ‘e he lau ko ‘eni ‘a e Palemia Mālōlō ‘o toe ‘omai ‘a e ‘ata ‘e taha ki he tila ko ‘eni kuo fai ‘e he Pule’anga mo e Digicel, pea taku ‘oku poupoua ‘e he Pangiké ‘a Mamani.

Kapau ‘oku tonu leva ‘a e lau ‘a Lord Tu’ivakano, pea ‘oku ‘I he tu’unga ta’efalala’anga ‘a e fa’ahinga fale’I mo e poupou kuo ‘omai ki he Pule’anga mei he Pangiké ‘a Mamani. ‘Oku fepaki heni ‘a e ngaahi fiema’u.

(34)

Facebook Comments