Mo’oni nai pe ko e toe fakangalingali ‘eni?

AKILISI POHIVA

PENISIMANI FIFITA

‘I HA fakamatala ongoongo na’e tukumai mei he ‘Ofisi Palemiá ‘i he Falaite kuo ‘osi, 23 Ma’asi 2018, na’e fakamahino ai ‘e he Palemiá ‘oku ‘ikai ko ha tu’utu’uni ngāue fakapule’anga ‘a e tohi ko ia mei he Potungāue Akó ki he Ako Ma’olunga ‘o Tongá ke ta’ofi ‘a e kau atu ki he sipoti ‘akapulu mo e fuhú ‘a e fānau ako fefiné.

   Ko hono toe fakalea mahino ‘e tahá, ko e fakahā ‘e he Palemiá ‘oku ‘ikai ko e polisí ia ‘a e Pule’angá ‘a e tu’utu’uni ko ia kuo tukumai mei he Potungāue Akó. ‘I he’ene pehē ‘oku tu’u fepaki leva ‘a e tohi tu’utu’uni mei he Potungāue ‘a ia na’e fakamo’oni ki ai e CEO ‘o e Potungāue, Claude Tupou, ka ko e tu’utu’uni mei he Minisitā, Penisimani Fifita, mo e tu’utu’uni ko ia mei he Palemiá mo e Pule’angá.

   ‘Oku toe mahino mei he fakamatala ongoongo mei he ‘Ofisi Palemiá ‘a e palopalema lahi ‘oku ‘i he Kapinetí he ‘oku hangē koee ‘oku takitaha fai pe ‘e he Minisitā ‘a e me’a koee ‘oku ne pehē ‘oku tonu ke fai, pea ‘oku lahi e ngaahi tu’utu’uni ngāue ia hangē ko ia na’e tukumai mei he Potungāue Akó, ‘oku ‘ikai ke ‘uluaki fai hano alea’i mo e Kapinetí, pea ‘ikai fai foki ha talanoa’i mo e Palemiá.

   Ko e fehu’í leva pe ‘oku kei lava ‘a e Pule’anga ko ‘ení kenau ngāue fakataha? Kohai koaa ‘oku takí? Pea fēfē nai ‘a e ngaahi me’a kehekehe kuo hoko ‘o ne uesia tamaki ‘a e mo’ui ‘a e kakaí? Kohai koaa ‘oku fai tu’utu’uni ki he ngaahi me’a ko ‘ení?

   Ko e hā ‘oku ‘ikai fai ai ha tu’utu’uni ki he Minisitā Akó ke fakafoki ‘ene tohi tu’utu’uni na’e fai pea hoko ai ‘a e fakafepaki lahi mei he kakai mo e ngaahi kulupu sipoti kehekehe?

   ‘E tautea’i nai ‘a e Minisitā mo kinautolu na’a nau fai ‘a e tu’utu’uni hala mo ngalivale ko ‘ení?

   Ko e taimi koee ‘oku ha’u ai ha tu’utu’uni mei he Pule’angá, ‘oku tau ala tui mo falala ki he tu’utu’uni ko ‘ení? Pe kuopau ke tau fakatatali na’a toe fai hano fakatonutonu ‘amui.

   Na’e pehē ‘e he fakamatala ongoongo mei he ‘Ofisi Palemiá: “’Oku kau lelei ‘aupito ‘a e sipoti ki he mo’ui lelei mo e mo’ui fiefia ‘a e kakai, pea ‘oku poupou ‘a e Pule’anga ko ‘ení, ‘o hangē ko e ngaahi Pule’anga kimu’á, ki hono faka’ai’ai ‘etau fānauako kenau kau ki he ngaahi sipoti kehekehe kotoa pē.”

   Ko e faka’ilonga foki ‘eni ha Pule’anga ‘oku ‘ikai ke ne lava ke fakalele lelei ‘a e ngaahi me’a fekau’aki mo e fonuá, ‘i he ‘ene tu’u kehekehe mo ha Potungāue, pea ‘oku hangē koaa ‘oku nau tu’u fehangahangai ai ‘i he Kapinetí.

   Na’e hoko atu ‘a e fakamatala mei he Palemiá ‘o pehē: “Ko e fatongia tefito ia ‘o e Pule’angá ke ne fokotu’utu’u e ngaahi faingamālie ke kau atu ai ‘etau fanauako ‘i he ngaahi sipoti kotoa pē. Ka ko e tu’utu’uni aofangatuku ki he kau mo e ta’ekau ‘a ha tamasi’i ako pe ta’ahine ako ki ha sipoti ko e me’a fakafo’ituitui ia ‘a e tokotaha akó mo ‘ene ongo matu’a.”

   ‘Oku ‘ikai foki ko e toki hoko ‘eni ha me’a pehe ni ‘i he Pule’anga ‘o ‘Akilisi Pohivá. Na’e fai e tōkehekehe ‘a e Minisitā Pa’anga Mālōlō, ‘Aisake Eke mo ‘Akilisi Pohiva, ko e kehekehe ‘ena tui mo e fokotu’utu’u polisí, pea fakahifo ai ‘e he Palemia ‘a ‘Aisake. Na’e kau ‘a ‘Aisake he Minisitā Pa’anga taukei ngāue mo lelei he ngaahi ta’u lahi.

   ‘Ohake leva ‘a Tevita Lavemaau ke ne hoko ko e Minisitā Pa’angá, pea ‘i ha taimi nounou na’e ‘ikai pe ke fiemalie ‘a e Palemiá ki he ‘ena kehekehe mo Lavemaau. Ko e palopalemá foki ko e feinga ‘a e Palemiá ke fa’a kolosi ke fakanounou ‘a e founga ngāue ‘a e Potungāue Pa’anga fekau’aki mo e pa’anga na’a ne fiema’u ki ha me’a pē.

    Ko e hā leva ‘a e me’a na’e hokó? Ko hono fakahifo ‘o Lavemaau he founga kuo anga maheni ki ai ‘a e Palemiá, ‘a ia ko hono ‘uluaki tukuaki’i ki ha me’a hala, pea toki fakahifo ai.

   Pea ko e me’a tatau pe foki na’e fai kia Siaosi Sovaleni, ‘a ia na’e Tokoni Palemia, pea Minisitā he MEIDEC. Na’e fakahoko ‘e he Palemiá ha fakamatala ta’emo’oni ki he ‘uhinga ‘a hono fakahifo ‘o Sovalení, kā ko e ‘uhinga na’e fakahifo ai ia ko e ‘ikai ke na tu’u tatau.

   Pea ‘i he ngaahi uike pe ko ia kimui ni mai, na’e toe fekau ‘e he Palemia ‘a Lord Ma’afu, Minisitā Fonua mo e Minisitā ki he Kau Tau ‘a ‘Ene ‘Afió ke fakafisi. Ko e tu’u fehangahangai ia ‘a e Palemia mo e ‘Eiki Nopelé, he ta’eloto ‘a e ‘Eiki Nopelé ki he ngaahi fokotu’utu’u na’e ‘omai mei he foha ‘i he fonó ‘o e Palemia ki he Kapinetí.

   ‘E fēfē ‘a e Minisitā Akó? Ko e hā ‘e kei tuku ai neongo kuo tala mahino ‘e he Palemiá ‘oku ‘ikai ko ha polisí ‘a e Pule’angá ‘a e tu’utu’uni na’e fai ‘e he Minisitā Akó. Pea kuo ngalivale lahi foki ‘a Tonga, fai hono fakafepaki’i lahi mei he tapa kehekehe ‘o mamani. ‘E fekau ‘a e Minisitā Akó ke fakafisi? Kae fēfē ‘a e CEO na’a ne fai e tohí? ‘E tuli mei he ngāue?

   Ko e ngaahi me’a ‘eni ‘oku lolotonga fihi he fo’i mafu ‘o e Pule’angá, ‘o toe tānaki atu ki he ngaahi me’a kehekehe kuo fihi kae ‘ikai lava hano solova. ‘Oku te’eki ai ‘i he manatú ha Pule’anga pehe ni kimu’a ‘e lolahi e ngaahi me’a ‘oku fihi kae ‘ikai pe hano solova, pea kei hokohoko atu pe ‘a e tataki he pule koví.

Fakaanga mo e fakafepaki lahi mei Tonga mo muli

‘Oku kau ‘a e fefine ‘iloa he sipoti ‘i mamaní, Valerie Adams he takimu’a ‘a e fakaanga mo e fakafepaki lahi ki he tu’utu’uni na’e fai ‘e he Minisitā Akó fekau’aki mo e ta’ofi ke kau ‘a e fanauako fefine ki he sipoti ‘akapulú mo e fuhú.

   Ko Valerie foki, ko e semipione he tolo pulu (shot put), pea ‘oku ‘ikai ngata pe ‘ene metali koula mei he ‘Olimipiki, kae toe metali koula foki mei he fe’auhi ‘Atelita ‘a Mamani.

   “Ko ‘eku fa’é mei Tonga… neu nofo ‘i Tonga pea u ‘ahia tu’olahi ‘a Tonga. Ko e tu’utu’uni ‘eni ia ‘oku ne toe fakaholomui e langa hake ‘o e sipotí ‘i Tonga,” ko Valerie ia.

   Ko e tolo pulú ko e taha ia ‘a e fe’auhi ‘oku fiema’u e mālohi fe’unga ke lava ke ikuna he fe’auhi ni. Ko e kakai tangatá pe na’e fe’auhi heni he ngaahi ta’u lahi, kā kuo lau ta’u ‘a e fakakau mai ‘a e kakai fefine ki he sipoti ni. Ko e fehu’í, pe ‘oku mole nai heni ‘a e ngeia ‘o fafine pe ‘ikai?

   ‘Oku tui ‘a e Valerie ko e ‘uhinga laulaunoa ‘eni kuo tukumai ‘e he Potungāue Akó fekau’aki mo e fakakau ‘a e fānau fefiné ki ha fa’ahinga sipoti pē.

   Ko e taha e me’a ‘oku ‘iloa ai ‘a Tonga ‘i mulí ko e kau sipoti Tonga ‘i he ngaahi sipoti kehekehe ‘i he ngaahi fonua kehekehe. ‘Oku kau heni ‘a e ‘akapulu ‘iunioni, liiki, mo e tautau toko 7, ‘Akapulu ‘a e kakai fefiné, ‘akapulu faka-‘Ameliká, Pasiketipolo, Netipolo, mo e ngaahi sipoti kehekehe pē.

   Kā, kuo hanga ‘e he tu’utu’uni na’e tukumai mei he Potungāue Akó ‘o ne toe fakafoki ‘a Tonga ki he kuonga ‘o e fakapo’uli, tautefito ki hono ‘omai ‘a e ‘uhinga koaa ‘o e ta’ofi e ‘akapulu mo e fuhu ki he fānau ako fefine he ‘oku ne tukuhifo ai ‘a e ngeia ‘o fafine, pea fepaki koaa mo e anga fakafonua tukufakaholo.

   ‘Oku ‘ikai ke ngata pe ‘a e fakafepaki’i ‘o e tu’utu’uni ko ‘ení mei he mala’e ‘o e sipotí, kā kuo ha’u foki mei he mala’e ‘o e mitia, pehē ki he ngaahi tapa kehekehe pē ‘o Tonga mo Mamani Lahi.

   Na’e kau foki heni ‘a e faka’eke’eke makehe mei Lonitoni mei he BBC, ko e taha ‘eni e kautaha faiongoongo lahitaha ‘i mamaní, na’a nau ‘ohovale he fa’ahinga tu’utu’uni ko ‘eni mei Tonga.

    Ko e taha ‘enau fehu’i mai ki Tonga ní, pea ko e hā e me’a ‘oku fai ai ha tu’utu’uni pehe ni ke fakafaikehekehe’i e faingamālie ma’ae fafine, lolotonga ko ia ‘a e teke ‘i mamani lahi ke feinga’i ‘a e faingamālie ‘o ha’a fafine ke potupotu tatau pe mo e ngaahi fangamālie ‘oku ‘oange ma’ae kakai tangatá.

(42)

Facebook Comments