KUO a’u e tu’unga ‘o e talanoa fakamanamana mo e fokotu’u fakakaukau mei he PTOA mo e kau poupou ‘o ‘Akilisi Pohivá ki ha tu’unga fakatu’utāmaki, he kuo nau kamata ‘eni ke talanoa kapau ‘e fiema’u ke fai ha liukava, ‘e ala liukva’i pe ‘a e mafai ‘o e Tu’í.

Ko e taupotu ‘eni ‘o e feinga koee he hu’i pe to’o ‘a e mafai ‘o e Tu’í, ko e fokotu’utu’u fakakaukau, ‘a ia ‘oku pehē “kapau leva ‘oku tapu ke faka’ilo ‘a e Tu’i ‘i ha me’a, ‘e fēfē kapau ‘oku fiema’u koe’uhí ko ha ngāuehala?” Pea ko e fokotu’u fakakaukau leva ‘oku pehē mai ‘e lava pe ke fakahoko ha liukava hangē ko ia na’e fakahoko ‘e Tupou I.

Ko e ‘omai fakahangatonu ‘eni mei he kau poupou ‘o Palemia ‘Akilisi Pohiva ‘a e fokotu’u fakakaukau, neongo ‘a e mafai ‘o e Tu’í, ‘e kei lava pe ke liukva’i, he na’e fai koaa ‘a e me’a ko ‘eni ia ‘e he ‘Uluaki Fā.

Kuo monuka nai ‘a e lao ki he Talisoné heni? Kā, ko e hā koaa ‘oku ‘ikai ke fai ai ha me’a mei he kau Polisi, mei he ‘Ateni Senialé, mei he kau Ma’u Mafai fakahoko lao ‘a e Pule’angá. ‘Oku mahino pe ia he ‘ikai ke fai ha me’a ia ‘e he Palemiá.

‘Oku hangē koaa ko ha fokotu’u mai ‘eni ko e me’a na’e hoko ki he ‘Uluaki Fā ko ‘ene liukava’i ‘a e mafai ‘o e Ha’a Tu’i ‘o e kuonga ko ia. ‘Oku mahino pe ‘a e ‘ikai ‘ilo ‘e he kau poupou ‘o ‘Akilisi Pohiva ‘a e hisitoliá mo e me’a na’e fakahoko ‘e he ‘Uluaki Fā ‘i hono kuongá. Kā, ko hono ngāue’aki ha loi pe ko ha fakamatala hala ke lava ke fakahoko’aki ha ngāue pango ko e me’a anga maheni ia kuo hoko he hisitolia ‘o e tangatá.

Ko e uho foki ‘o e ngāue ‘a e ‘Uluaki Fā ko ‘ene fakatahataha’i ‘a Tonga ni he pule ‘a e Lao, ‘a ia na’e ngāue’aki ‘a e ivi ‘o e lotu mo e akó ke fakahoko ‘a hono liliu lelei ‘o e fonuá.

 

Pole mo e fakamanamana ‘a e Minisitā Polisí

Hili pe ia ‘a e pole’i mo e fakamanamana’i ‘e he Minisitā Polisi, Mateni Tapueluelu, ko e foha he fono ‘o e Palemiá, ‘a e mafai ‘o e Tu’í, ko ‘eni kuo toe hoko atu ‘a e kau poupou PTOA ki ha tu’unga ‘e taha ‘oku toe fakatu’utāmaki ange.

Ko e fakamanamana ‘a e Minisitā Polisí, ‘oku fekau’aki ia mo e fakatatali ko ia ki he Tu’í ke ne tali pe ta’etali ‘a e fale’i kuo ‘oatu mei he Kapinetí ke fakangata pea ‘oua ‘e toe fakafo’ou ‘a e aleapau ngāue ‘a e Komisiona Polisi, Steven Caldwell.

Ko e founga ngāue foki, ko kinautolu koee ‘oku fakanofo ‘e he Tu’í ki ha lakanga ‘oku fakafou mai ia ki he kau fale’i ‘a e Tu’i, ‘a ia ko e Fakataha Tokoni, pea ‘oku ‘oatu ‘enau fale’í kimu’a pea toki fai tu’utu’uni ‘a e Tu’í. Ko e Tu’i foki ‘oku sea he penolo ko ia ‘a e Fakataha Tokoní.

Kā, ko e fakamanamana ‘a e Minisitā Polisí te ne ta’ofi e konga ‘o e vahe ‘a e Komisiona Polisi kapau ‘e toe tali ia ke ne hoko atu. ‘Oku ‘ikai foki ke ‘i ai ha mafai ia ‘o e Minisitā Polisi ke ne ta’ofi ha vahe ‘o ha tokotaha ngāue fakapule’angā he kuo ‘osi kau ia he patiseti ‘a e Pule’angá ki he ta’u ko ia. Kā ko e fakamanamana hangatonu ‘eni ‘a e Minisitā ki he Tu’i kapau te ne tali ke toe hoko atu ‘a e Komisioná.

Ko e fakamatala ‘eni na’e tukumai ‘e he kautaha ongoongo Kanivá mei Nu’usila hili ha’anau faka’eke’eke ‘a e Minisita Polisi.

Ko kinautolu koee ‘oku nau fakaanga’i pea tā palasia ‘a e Fakataha Tokoní, ‘oku nau tā palasia aipē ‘a e Tu’í he ko ia ‘oku ne fili kinautolu, pea ko ia ‘oku Sea pe pule kiate kinautolu.

‘Oku tatau pe foki ‘eni mo hono fakaanga’i pe talapalasia ‘a e Kapinetí he ko e fili kinautolu ‘e he Palemiá, pea ko e Palemia ‘oku taki ‘iate kinautolu. Ko e Palemia pe foki ‘oku fakamafai’i ke ne fokotu’u pe ko hono tuli ha Minisitā.

Ko e kakai foki ‘oku fili ko e kau fale’i ‘a e Tu’í pe ko e Fakataha Tokoní, ‘oku nau tu’ukimu’a he mala’e ‘o e Lao, pea mo e ngaahi mala’e kehekehe pē, pea na’e fili kinautolu koe’uhí ko ‘enau Ako lelei mo Taukei Ngāué. ‘Oku kehe ‘eni mo e fili ko ia ‘e he Palemiá ‘a ‘ene kau fale’í.

Ko e Kapinetí ko e kau Minisitā ia kuo fili ‘e he Palemiá, kā ‘oku toe ‘i ai pe foki ha ni’ihi ia ‘oku takaofi ki he Palemiá ‘a ia ko hono kau poupou fefeka mo fale’i kiate ia. ‘Oku ‘ikai fiema’u ke nau ako lelei pe taukei ngāue ka ko e poupou fefeka pe mo fakahoko tu’utu’uni pe ko ha famili ofi.

 

‘Uhinga ‘o e talaki fakafisi ‘a e Minisitā Polisi

‘I hono talaki mai pe ko ia kuo fakafisi ‘a e Minisitā Polisí koe’uhi ko ‘ene ta’efiemālie ki he ‘ikai tali ‘e he Kapinetí ‘ene ngaahi fokotu’u fekau’aki mo e Komisiona Polisi, na’e matu’aki mata’ā’ā ‘a e mahino ‘oku ‘ikai ko e Komisiona Polisi ia ‘oku fai ki ai ‘a e tuhú, kā ko e mafai ‘o e Tu’í.

Na’e fakamo’oni’i ‘eni ‘i hono ‘ikai tali ko ia ‘e he Palemia pe ko e tamai ‘i he fonó ‘a e Minisitā ‘a ‘ene fakafisí. Na’e mahino ko e fakafisi fakangalingali pe ‘eni ia, pea ‘oku hā mai ko e me’a ni na’e ala palani pe ia ‘e he Minisitā mo e Palemia ke ‘ave ki ai ‘a e tokangá.

Ko e fehu’í foki pe ne anga fēfē ha fakafisi ‘a e Minisitā ‘o ‘ikai ke ‘ilo ki ai ‘a e Palemiá kae tuku pe ke toki fai hano tafa fakapule’anga mo e mitia ‘a e me’a ni?

Ko e talaki ‘o e fakafisí ia na’e ‘ikai ke fai tupukoso pe, pea ‘ikai ke fai ta’epalani ke ma’u ha fa’ahinga mālohi fakapolitikale.

Na’e ‘osi kamata pe ‘e he Minisitā Polisi ‘ene talaki fakapule’anga ‘oku ne faingata’a’ia ‘i he ‘ene ngāue mo e Komisiona Polisí ‘o pehē koaa koe’uhí ko e lao ki he Polisi 2010.

‘I he pongipongi ‘o e ‘aho faka’osi ‘o Fepuelí na’a ne fakahū atu ai ki he Kapinetí ‘a ‘ene fokotu’u ke tuli ‘a e Komisiona Polisi. Pea ‘i he ‘aho tatau pe hili ko ia ‘ene fokotu’u ki he Kapinetí na’a ne fakahā he letio mo e Facebook ‘a ‘ene fakafisi.

Kapau ko ‘ene palopalema ko e Komisiona Polisi, ko e hā na’e toe fakafisi ai ia mei hono lakanga ko e Minisitā ‘o e Tānaki Pa’anga mo e Kasitomú? Kā, ‘i he ‘aho hoko pē, 1 Ma’asi, kuo fakahā ‘e he Palemiá ki he fonuá ‘oku ‘ikai ke ne tali ‘a e fakafisi ‘a e Minisitā.

‘Oku mālie foki ‘eni he ko e ‘aho tatau pe kuo uki ‘e he kau poupou ‘o ‘Akilisi mo e PTOA ke fai ha tohi tangi ki he Tu’í koe’uhí ko e mo’ua $18 miliona koaa ‘o e Tongasat ki he Potungā Tukuhau, ‘a ia ko e kautaha ‘oku ma’u ‘inasi ai e tuofefine ‘o e Tu’i, Pilinisesi Pilolevu. Ko e mo’ua foki ‘eni kuo ‘osi tu’utu’uni ‘a e Fakamaau Tangi ‘oku ‘ikai ke totonu pea kuo ‘ikai ha mo’ua pehe ni ‘o e Tongasat ia.

Na’e toe uki foki he ‘aho tatau ‘e he kau poupou mo fale’i ‘o e Palemiá ke ui ki he Fakataha’anga ‘a e Ngaahi Pule’anga Fakatahataha (UN) ke ‘omai ha kau malu’i fakakautau ki Tonga.

Ko e ngaahi feinga foki ‘eni ke langa hake ha ‘ita ‘i he kakai ki he Tu’í mo hono fale. Ko e kotoa e ngaahi me’a ko ‘eni kuo hoko, mei he fakafisi ‘a e Minisitā ko e pehē koaa koe’uhí ko e Komisiona Polisi, pehē ki he ngaahi ui mei he kau poupou, ko e fakataumu’a kotoa pe ia ki hono tukuhifo ‘o e Tu’í mo hono ngeiá kae’uma’ā ‘ene fai fatongia, ki ha tu’unga ‘oku ala fehu’ia, pe ko ha tu’unga ‘oku ta’efalala’anga pea fiema’u ke liliu.

Ko e fai koee ‘a e ui ki he UN, ko e feinga ia ke fai ha tokanga ki he tukuaki’i kuo fai ‘e he Minisitā, kau pe ai ‘a e Palemia, kia Lord Ma’afu ki he hū mahafu na’e fai mai ki he Kau Tau ‘a ‘Ene ‘Afió, ‘a ia ko e feinga foki ke fokotu’u atu ki he kakai ko e hū mahafu ko ‘ení koe’uhí ko e feinga ke pule’i fakakautau ‘a Tonga ni.

Ko e ngaahi hu’uhu’u mo e ngaahi fakamahamahalo ‘eni na’e ‘omai ke lava ke fai’aki ha tukuaki’i hala mo ha fokotu’u fakakaukau ki he kakai ke faka’ita’i kinautolu, pea ko e feinga aipē ke fakasi’ia mo to’o e mafai ‘o e Tu’í.

‘A ia ko hono toe fakalea ‘e tahá, na’e takimu’a mai pe ‘a e Palemia mo hono foha he fono, kau atu ki ai e kau poupou he fo’i fakanafala ko ‘eni ‘o ngāue’aki ‘a e Komisiona Polisi ka ko e fakataumu’a ‘o e me’a kotoa ki he Tu’í.

 

‘Uhinga e fekau ke fakafisi a Ma’afú

‘I he pongipongi Falaite 2 ‘o Ma’asi na’e fekau ai ‘e he Palemia ‘a Lord Ma’afu ke ne fakafisi. Kuo ‘osi tukuatu ‘a e fakaikiiki ‘o e ongoongo ko ‘ení, kā ko e taha ‘eni ‘o e laka mahu’inga ‘i he feinga ko ia ke to’o e mafai e Tu’í. Ko Ma’afu he Kapinetí na’a ne fakafepaki’i ‘a e feinga ke to’o e mafai ‘o e Tu’í.

‘I he uike pe ko ‘ení kuo lele ‘a e Minisitā Polisi ia he’ene ngaahi polokalama he letio ‘a e PTOA, FM 87.5, ‘o fakahā ai na’e hū fakapulipuli mai e mahafu ‘a e Kau Tau ‘a ‘Ene ‘Afió.

Kā, ‘i he kamata ‘o e uike hokó na’e tukumai ai ‘e Lord Ma’afu ha’ane fakamatala ko e mahafu na’e hūmai ko e fakatau angamaheni pe ia fakata’u 10 ‘a e Sotia pea ne ‘osi tali ‘e he Poate Malu’í ‘a ia ‘oku Sea ai ‘a e Tu’í.

Na’e fakahā ‘e Ma’afu ‘oku loi ‘a e fakamatala na’e tukumai ‘e he Minisitā Polisí ‘o pehē koaa na’e toe hūmai mo ha pekenene ‘e 1 kilu tupu.

 

Ko e hā ‘oku ‘ikai lea mai ai ‘a e Palemiá? Fēfē kau Ma’u Mafai kehe?

‘Oku ‘i he fakakaukau ‘a e kakai tokolajki pe ko e hā ‘oku ‘ikai lea mai ai ‘a e Palemiá he ngaahi me’a lahi ‘oku hoko, ‘o hangē ko ia ‘oku ne poupou’i pe ‘e ia. Fai hono tāa’i ‘e he ‘ene kau poupou ofi ha tangata mei Nu’usila koe’uhí ko ‘ene fakafepaki ki he Palemiá. Fakalongolongo pe Palemi ia. Ko ‘ene fakalongolongó na’a ne loto pe ia ki ai.

Fai e ngaahi felauaki ki he me’a kehekehe mei he kau poupou ofi ‘o’ona, fakalongolongo pe Palemiá ia.

Pea ko ‘eni kuo mahino mei he fai hono siofi ki he hokohoko ‘o e ngaahi me’a mei he tala fakafisi ‘a e Minisitā Polisi ‘o a’u mai ki he ‘aho ni, tā ko e me’a ni ia ne fai hano palani he ‘oku hokohoko mai, pea taumu’a taha pe ki he to’o e mafai ‘o e Tu’í. Ko e feinga foki ke to’o e mafai ‘o e Tu’í ‘o ‘ave ia ki he Palemia mo e Kapinetí.

Kā, kuo a’u mai ‘eni ki he tala fakamuimui kuo ha’u mei he PTOA mo ‘ene kau poupou, pea ‘ilo pe ki ai ‘a e Palemiá. Ko e fokotu’u fakakaukau mai ‘eni ia ‘o ‘ai hangatonu pe fekau’aki mo e Tu’í, ke lava pe hano liukava’i.

‘Oku ‘ikai ke ngata pe he fehu’ia pe ko e hā ‘oku fakalongolongo aipē ‘a e Palemia ta’efai hano fakatonutonu pe ta’ota’ofi ‘ene kau poupou, kā ko e hā koaa ‘oku fakalongolongo ai ‘a e ngaahi kupu kehe ‘o e Pule’anga, kau aipē ‘a e Hou’eiki Nopelé, mo kinautolu he Fale Aleá. Ko e hā ‘oku mou fakalongolongo ai?

Ko e hā ‘oku kei siosio kehe ai ‘a kinautolu kae ‘ikai ke fai ha lea mai mo tu’u hake ke ta’ofi ‘a e me’a ni, mo fai ha ngāue ki ai. ‘E toki fai pe nai ha tu’u mai kuo tomui? He ko e liukava ia ‘oku kamata ia he fakakaukau mo e loto ‘o e kakai, pea ko hono toutou tafu ‘a e afi ko ‘ení, ‘e ‘i ai ‘a e ‘aho ‘e vela pea ko e hakotupu hoko ‘o e fonuá tenau vela he nunu’a ‘o e me’a ‘oku hoko he ‘aho ni.

(78)

Facebook Comments