KUO tukumai ‘e he Freedom House ‘a ‘enau lipooti fakamuimuitaha ki he tau’atāina ‘a e faiongoongó, ‘o nau pehē ‘oku holo lahi ‘i mamani fakalukufua ‘a e tau’atāina ‘o e faiongoongó, ko e ma’ulalotaha ‘eni kuo a’u ki ai he ta’u ‘e 12 kuohilí ‘o a’u mai ki he 2015.

Ko e Freedom House ko ha sino fakamamani lahi ia ‘oku nau tokanga ki he tau’atāina ‘a e ongoongó, pea kuo nau hoko he ta’u lahi ko ha “kuli-le’o” ki he tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e tau’atāina.

‘I he ‘enau lipooti fakamuimuitaha ‘oku nau pehē kuo hanga ‘e he kau politikalé, kau faihia, mo e ngaahi sino fakatelolisi kehekehe ‘o feinga ke fakalongolongo’i e mitia fekau’aki mo ‘enau founga fai ke ma’u e mafaí.

‘Oku mālie ‘a e lipooti ko ‘ení he ko e fonua ma’ulalotaha ‘enau tauhi e tau’atāina ‘a e mitia ko Nauru, ko e ‘uhinga pe ko e fakapulipuli ‘a e ngaahi ngāue fekau’aki mo e kau kumi hufanga ki ‘Aositelelia ‘a ia ‘oku tauhi ‘i Nauru.

‘Oku matu’aki ta’ofi ‘e Nauru ia ke fai ha ‘ave fakamatala kitu’a fekau’aki mo e anga hono tauhi ‘o e kau kumi hufanga ‘i honau fonuá.

Kuo ‘i ai ‘a e ngaahi tukuaki’i ‘o e Pule’anga Nauru ki he maumau’i e totonu ‘a e tangatá fekau’aki mo e kau kumi hufangá, kā ‘oku nau matu’aki tapui faka’aufuli ke fai ha ‘ave fakamatala ki tu’a.

Na’e toe fai foki ‘e Nauru ha ngaahi me’a ‘oku fehu’ia lahi ai ‘enau fa’ahinga vakai ki he mitia, he na’a nau fakafepaki’i ‘a e ‘a’ahi ange ha faiongoongo ki Nauru ‘i hono tukuatu ha totongi mamafa ‘aupito ki he me’u visa ‘a e mitia. Pea hoko heni ha ‘ikai ke toe fie ‘a’ahi ha faiongoongo ia ki Nauru.

Ko e fakamatala mei he fefine ko Jennifer Dunham mei he Freedom House: “Ko e peseti pe ‘e 13 ‘o e kakai ‘o mamaní ‘oku nau ‘inasi he tau’atāina ‘a e faiongoongo.”

‘Oku ‘uhinga ‘eni foki ko e toko 1 he toko 7 pē ‘oku nau nofo ‘i he fonua ‘oku longomo’ui ai ‘a e mitiá ki he ngaahi ongoongo fakapolitikale, malu’i ai ‘a e kau faiongoongó, pea si’isi’i ha kaunoa ‘a e Pule’angá he mitia. Pea ko e faiongoongó ‘oku ‘ikai ke fakamafasia’i kinautolu fakapolitikale mo faka’ekonomika.

‘Oku a’u pe foki ki he ‘ātakai tau’atāina ‘o ‘Iulope, ‘oku tu’u fehangahangai ‘a e kau faiongoongó mo e ngaahi fakafe’atungia’i kehekehe ‘o kau ai ‘a e fakamanamana fakatelolisi kiate kinautolu, pea a’u aipe ki he fakafe’atungia’i mei honau takitaha pule’anga.

‘I he kamata’anga ‘o e ta’u ní na’e fakahoko ai ha me’a fakalilifu ki he kau ngāue faiongoongo mo e mitia ‘i Palesi ‘i he ‘ofisi ‘o e Makasini Charlie Hebdo, ‘i hono fakapoongi fakatelolisi ‘a e kau faiongoongo mo e kau ‘etita ‘e toko 8. Pea ko e a’u ia ‘a e faiongoongo ki hono fakafe’atungia’i hangatonu ‘e he tamate, mo e ngāue fakatelolisi.

‘I he feinga ‘a e Pule’angá ke ta’ota’ofi ‘a e fa’ahinga ngāue fakatelolisi ko ‘eni, kuo nau hanga ‘o le’ohi ai mo feinga ke fakasi’isi’i ‘a e tau’atāina fakamitia.

 

‘Oku toe faingata’a ange ‘a e ngāue ‘a e kau faiongoongo

Koe’uhí ko e lahi e ngaahi me’a ‘oku ne fakafe’atungia’i mo fakamanamana’i e ngāue tau’atāina ‘a e faiongoongó, ko ia ai ‘oku faingata’a ange ai ke ma’u ‘e he kakai ‘a e ngaahi fakamatala ‘oku palanisi pea ‘ikai ke fakafa’afa’ahi.

‘Oku toe si’isi’iange ai e fai ha ‘analaiso loloto pea ta’efilifilimanako ‘o e ngaahi ‘isiu fakafonua ‘oku fai ki ai ha tokanga.

Kuo fai ilifia ‘a e lipooti pe ko e faiongoongo ki ha me’a telio na’a fai hano fakatanga’i pe fakamamahi’i e tokotaha faiongoongó.

Ka neongo ‘ení ‘oku kei tokolahi pe ‘a e kau faiongoongo ‘oku kei mateaki’i ‘a e fatongia totonu ‘o e faiongoongo, pea ‘oku nau kei tu’u mālohi pe hono tala e mo’oni mo e totonú. Pea neongo ‘a e feilaulau ai ‘enau mo’ui mo ‘enau tau’atāina, kā ‘oku nau vivili pe ki he fai honau fatongiá.

Ko kinautolu ‘eni ‘oku ‘ikai kenau manavahē ke kehe ‘enau fakamatala mei he me’a koee ‘oku taukave’i ‘e he Pule’angá, pea mo e ngaahi kulupu ‘oku matu’aki makehe atu ‘enau tui mo ‘enau fakafepakí ‘o hange ko e ngaahi kulupu telolisi.

Ko e me’a na’e hoko ‘i ‘Isipité ko e fiema’u ‘e he Pule’angá ki he kotoa e kau faiongoongo mo e mitiá he fonuá kenau poupou’i e Pule’angá. Pea na’e fakataha’i kotoa e kau faiongoongo ‘a e Pule’angá mo e ngaahi mitia fakataautahá kenau fakahoko honau fatongia faiongoongo ke poupou ki he Pule’angá, pea ke ‘oua ‘e kolosi ha taha he laine ko ‘ení, tautefito ki he ngaahi ongoongo fekau’aki mo e kautau militalé, malu’í, mo e kulupu ko e Muslim Brotherhood, ‘a ia na’e fakafepaki’i e he Pule’angá.

Na’e a’u ki he taimi na’e toutou fakataha ai ‘a Palesiteni Abdel Fattah al-Sisi mo e kau ‘Etita ‘o e ngaahi nusipepa lalahi, pehē mo e kau faiongoongo televisone ke talanoa’i e ngaahi fiema’u ‘a e Pule’angá.

Ko Libya na’e kamata ke ava e matapā ki he tau’atāina ‘a e faiongoongó hili e liukava’i ‘o Muammar Qadhafi. Kā, kuo hoko ha fakafa’afa’ahi ‘i he mitia koe’uhí ko e ongo fa’ahi ‘oku fe’au’auhi ki he mafaí ‘i he 2015.

Kuo ‘i ai e mitia ‘oku nau hangē pe ha faiongoongo ma’ae fa’ahi koee pea pehē pe mo e kau faiongoongo ‘a e fa’ahi ‘e tahá.

‘Oku ‘ikai lava ke fai ha faiongoongo tau’atāina, ka kuo fai ‘a e faiongoongo fa’afa’afa’ahi, pea ko e fakamatala koee ‘oku tuku kitu’a, ko e fakamatala ‘oku ‘oatu ta’epalanisi, he ‘oku makatu’unga pe he fa’ahi ‘oku ‘oatu mei ai.

Ko Silia ‘a e fonua fakatu’utamakitaha ki he ngaue ‘a e kau faiongoongo. Ko e toko 14 na’e tamate’i kinautolu he ta’u 2015, pea ko e kau faiongoongo ‘e toko 3 na’a nau hola mei Silia, kā na’e ma’u kinautolu ‘i Toake ‘o tamate’i.

Ko e kulupu telolisi ko e ISIS, ko kinautolu ‘oku matu’aki fakalilifutaha ‘enau fakatanga’i mo tamate’i ‘a e kau faiongoongo. Ka, ‘i he taimi tatau ‘oku ‘i ai pe ‘enau kau faiongoongo ia ‘a kinautolu ‘oku nau tukuatu e fakamatala loi mo fakapalataha kitu’a he mitia, tautefito ki he mitia fakasosialé.

‘I he ‘ene pehē kuo ala hoko ‘a e mitia ia ko ha me’angāue pe ‘a e ngaahi kulupu fakapolitikale ke tukuatu ‘enau ngaahi fakamatala takitaha, pea ‘oku nau matu’aki fakafepaki’i ha toe faiongoongo kehe meiate kinautolu.

Kuo ‘ikai ke toe fai ha fehu’i ia pe ko e ongoongo ko ‘ení ‘oku mo’oni pe ‘ikai, kā ko e fehu’I pē, pe ko e ha’u mei he fa’ahi fē?

 

Ko e faiongoongo ke poupoua ha tui pe ko ha fa’ahi

‘Oku ui ‘eni ‘i he lea fakapalangi ko e ‘propaganda’. Ko e fa’ahinga faiongoongo ‘eni ‘oku fakapalataha ki ha fa’ahinga tui pe ko ha taukave’i ‘o ha fa’ahi pe kulupu, ‘o tatau aipe pe ‘oku hala pe ‘ikai.

‘Oku ‘ikai ko e ta’emo’oni ‘o ha lipooti ko e ‘isiu ia he faiongoongo ko ‘ení, kehe pe ‘oku ne ‘omai ha poupou ki ha fa’ahinga tui pe ko ha fa’ahi pe kulupu fakapolitikale pe fakasosiale.

Ko e fa’ahinga faiongoongo ‘eni kuo ngāue’aki ‘e he kau pule fakaaoao kotoa pe he hisitolia ‘o mamaní. Pea ko e founga faiongoongo mo e tuku fakamatala ‘eni kitu’a na’e ngāue’aki ‘e he pule fakatikitato ko ia ko Hitilā.

Na’e fehi’a ‘a Hitila ki he kakai Siu, pea na’a ne tukuatu leva ha fakamatala fakapalataha mo ta’emo’oni fekau’aki mo e kakai Siu, ‘o hanga leva ‘e he fakamatala ko ‘ení ‘o fakakonahi pe fakafotunga mai’aki ‘a e kakai Siu.

Ko e fakakaukau leva ‘a e kakai ‘o Siamane ko e kakai Siu, ko e kakai kovi, pea makatu’unga ‘eni he ngaahi fakamatala na’e tukuatu ‘e Hitila.

Ko e natula ‘eni ‘o e pule fakaaoao, ko e feinga ke fakangalikovi’i ha taha mo ‘oatu ha imisi kovi ‘o ha taha pe ko ha kakai, pea kenau hoko ‘o ta’efai ha falala kiate kinautolu, pea toe hoko ko e taketi ‘o e taaufehi’a.

‘Oku kehe ‘eni ia mei he fakaanga totonú, ‘oku makatu’unga he mo’oní, kae ‘ikai ko ha feinga ke lohiaki’i pea tataki hala.

‘I he taimi tatau ‘oku hanga ‘e he faiongoongo ma’ae fakaaoao ‘o fokasi ‘enau tokanga ki he tokotaha fakaaoao mo e kulupu, ‘o hikihiki’i ma’upē pea ‘ikai fai hano fakaanga’i he taimi ‘oku fai ai ha tonounou.

 

Ko e me’a ‘eni ‘oku hoko ‘i Tonga ní

‘Oku mālie ‘a e lipooti ‘a e Freedom House, he ‘oku tukumai ‘a e ngaahi fonua he Pasifiki, ‘oku nau kau he kovitaha. Pea ‘i he taimi tatau ‘oku kau e ngaahi fonua he Pasifikí he leleitaha ki he tau’atāina ‘a e faiongoongo.

Ko Naulu ‘a e kovitaha ‘i ‘Esia mo e Pasifikí, kā ko Palau ‘a e leleitaha, hoko atu ki ai ‘a e ‘Otu Motu Masolo, pea mo Nu’usila. Ko e FSM na’e fika 4 pea hoko atu ai ‘a ‘Aositelelia mo Vanuatu.

Neongo ‘oku ‘i ai ‘a e ki’i fakalaka si’i ‘a Fisi, kā ‘oku kei fihia pe ‘a Fisi mo Tonga ‘i loto ‘i he ngaahi fonua ‘oku kei fai ai e faingata’a’ia he faiongoongo tau’atāiná.

Neongo ‘a e malu’i mo e langolango ‘a e Konisitutone ki he tau’atāina ko ‘ení, kā ‘oku hoko ‘a e ngaahi me’a ia he fonuá ‘oku ne fakahā mahino mai ‘a e feinga ke fakafe’atungia’i ‘a e tau’atāina ‘a e faiongoongo.

Ko e palopalema ‘i Tonga ni ‘oku ‘ikai ko ha palopalema ‘i ha tōnounou ‘a e Lao mo e Konisitutone fekau’aki mo e faiongoongo, kā ko e palopalema fakasosiale ‘oku ne ha’isia e kau faiongoongo, ‘o hoko ai e fakapalataha mo e faka-propaganda ‘a e faiongoongó.

‘I he ta’u ‘e 25 kuohilí, na’e fepaki ai ‘a e faiongoongo tau’atāina mo e ngaahi fakatanga, kā koe’uhí ko e Konisitutone, na’e lava ai ‘o ikuna ‘a e ngaahi keisi ko ‘ení he Fakamaau’angá. Pea toe hoko foki mo ha liliu lahi he fakakaukau ‘a e Pule’anga fekau’aki mo e fatongia faiongoongó.

Na’e hounga’ia mo’oni ‘a e kau faiongoongo ‘o Tonga he tau’atāina kuo foaki ‘e he Konisitutone, pea neongo na’e ‘i ai hono fa’a fakafe’atungia’i ka na’e malu pe ‘a e fai fatongia ‘a e faiongoongo ‘i he malumalu ‘o e Konisitutone ‘o Tonga, pehē ki he fakahoko ngāue ‘a e Pule’angá mo e Sosaieti Tonga.

Kā, kuo kehe ‘a e ‘aho ni ia he kuo hiki ‘a e fakatanga ia ‘o fai ‘i tu’a he Konisitutone, ‘o fai fakafa’afa’ahi.

“’Oku ou tautāina au ke lea, ka ‘oku ‘ikai te ke tau’atāina koe ke tali mai he ‘oku ou tonu au ka ‘oku ke hala koe!”

Ko e fakakaukau ‘eni mo e lau ‘a kinautolu ‘oku nau ma’u e mafai fakapolitikale ‘o e ‘aho ni.

Ko kinautolu ‘eni na’a nau ngāue’aki ‘a e mitia ke fakapalataha ke fakakovi’i honau filí kae langa hake ‘enau tafa’akí ke mālohi hono poupou’í, neongo ‘a hono ngāue’aki ‘o e loi mo e mio’í.

Hangē ko e lau kimu’á, ko e founga ‘eni ne ngāue’aki ‘e Hitilā ‘i hono kuongá. Pea na’e faka’auha ai e kau Siu ‘e toko 6 miliona, pea muimui ki ai ‘a Siamane ‘o hoko ai ‘a e Tau II.

‘I Tonga ni he ‘aho ni kuo mavaeua ‘a e mitia: ko kinautolu ‘oku nau poupoua e Pule’angá, tatau aipe pe ko e hā e me’a ‘oku hokó; pea mo kinautolu ‘oku nau poupoua e tafa’aki ‘a e Fakafepaki ki he Pule’angá, ‘o tatau aipē ke ko e hā e me’a ‘oku hokó.

 

Kei ‘i ai pe faiongoongo ta’eilifia

Kā, ‘oku kei ‘i ai pe ‘a e kau faiongoongo mo e mitia ‘i he fonua ni ‘oku nau tu’u tau’atāina ke fai honau fatongia, ke ‘ave ki he kakai ‘a e fakamatala mo e ongoongo ‘oku tonu, mo’oni, palanisi, pea ‘ikai ke palataha pe ki ha fa’ahinga tui pe ko ha paati pe kulupu.

‘Oku ngāue’aki ‘e he kulupu ko ia ‘oku taki ai ‘a e Palemia lolotonga ‘a e founga anga maheni pe kuo ngāue’aki ‘e he Palemia ko ‘ení: ko hono ‘ave fakapalataha ‘a e ongoongo, ‘o ‘ikai ke tau’atāina, kae feinga ke mimio ki he fa’ahi pe ‘e taha.

Ko e me’a leva ‘oku hokó kuo fai e fakailifia’i mo e fakamanamana, pea fakahoko e tā aplasia ‘o kinautolu koee ‘oku ‘ikai ke poupou ki he Pule’anga kae tautefito kiate kinautolu ‘oku fakaangá.

Ko e me’a ‘eni ‘oku hoko ki he fa’ahi fakaangalahitaha ‘i he hisitolia ‘o Tongá, ka kuo nau hoko ‘o Pule’anga, pea ko ia ai ‘oku nau tui ke ‘oua ‘e toe faiange ha fakaanga.

Kapau leva te ke fakaanga, pea ke tokanga he ‘e “fakatotolo’i” koe, ‘e laukovi’i koe, ‘e ta’aki koe, pea ‘e fakailifia’i koe ke ‘oua te ke toe fakaanga.

‘Oku nofo leva ‘a e kau ngāue fakapule’anga he ilifia ke ‘oua ‘e tuku ha fakamatala kitu’a, pea pehē mo e kau faiongoongo ‘a e Pule’anga, mo ha kau faiongoongo fakataautaha.

‘Oku hanga leva ‘e he ilifia ‘o fakatupu ‘a e loto taaufehi’a kiate kinautolu koee he “fa’ahi ‘e taha”. Pea ‘oku ‘ikai ke anga pehē ‘a e temokalati ia. Ko e fakaaoao-kalati ‘eni ia.

Kuo hoko ‘a e fakailifia ko e kaveinga ia ‘oku ngāue’aki ‘e he Pule’anga ko ‘ení ke maumau’i ai e totonu ‘a e kakai, mo e totonu kenau ‘ilo mo fehu’ia ‘enau ngaahi tu’utu’uní.

‘Oku nau lea mai: Sai pe ‘emau fakaanga ‘a kimautolu, ‘oua te ke toe fakaanga mai koe kiate kimautolu. Ko ho’o fakaanga mai pe, ‘oku mahino ia ‘oku ‘ikai ke ke kau mo kimautolu; ‘oku ‘ikai ke tau fa’ahi.

Ko e politiki ‘eni ‘o e “kau mo e ta’ekau”, ‘o e fakafa’ahí. Tuku e ‘isu ia ki he tafa’aki kae fai’aki pe ‘a e “kau mo e ta’ekau.”

Ko e tefito’i ‘uhinga ‘eni he ‘ikai ai ke tu’uloa ‘a e fa’ahinga founga ko ‘eni kuo ngāue’aki ke fakafe’atungia’i ‘a e mitia mo e faiongoongo ‘i he fonua ni. Pea kuopau ke ta’ofi, pea kuopau ke fakafoki ‘a e faiongoongo ke tau’atāina ta’eilifia ki ha me’a.

(29)

Facebook Comments