MINISTER OF EDUCATION – Hon PENISIMANI FIFITA

Na’e kakato ki he uike kuo ‘osi ‘a hono tukumai ‘a e ola ‘o e ngaahi sivi fakamo’oni ako fakapule’anga ‘a ia na’e kamata mai ‘a hono tukuange ‘a e ola mei he sivi ‘a e foomu 7 he fuofua uike ‘o Sanuali, pea hoko ki ai ‘a e foomu 6; ko e faka’osi ‘eni ki he uike kuo ‘osi ko e sivi ‘a e foomu 5.

    Ko e ta’u hokohoko ‘eni ‘e 3 pea mo e liliu ‘a e founga ‘o e ola ki hono ngaue’aki ‘a e maaka to’ofua pe ko e Raw Marks. Na’e lahi ‘aupito ‘i he 2016 mo e 2017 ‘a e ngaahi longoa’a koe’uhi ko e ola ‘o e sivi mo e fefusiaki ‘i he founga hono ‘omai ‘o e ola pe ko e fe ‘i he Standardized mo e Raw Marks ‘oku saiange.

   ‘I he feme’a’aki ‘a e Fale Alea ‘o e Monite 22 ‘o Sanuali, na’e ‘ohake ai ‘e he fakafofonga Nopele 1 ‘a Vava’u Lord Tu’ilakepa, ‘a ‘ene fehu’i ki he ‘Eiki Minisita Ako makatu’unga ‘i he ola ‘o e sivi ‘o e ta’u ni ka na’e me’a ‘a e ‘Eiki Minisita Penisimani Fifita ‘o ne pehē ‘oku ‘osi a’uange ki he Potungaue ‘a e ngaahi matu’a tauhi fanau ka ‘oku ‘oatu pe ngaahi fakamatala, ‘oku ‘i ai ‘ene tui ‘oku toe ‘ai ‘e he matu’a tauhi fanau ia mo ‘enau faka’uhinga pe ‘a kinautolu.

   Na’e me’a e ‘Eiki Minisitá ‘o pehē ‘e fakahoko ‘a e polokalama televisone ‘a e Potungaué ( Lalanga ha kaha’u falala’anga) ‘i he Tusite 23 ‘o Sanuali ‘a ia ‘e fakama’ala’ala ai ‘a e ngaahi ola ‘o e sivi.

   Na’e fai ‘a e feinga ke ma’u mai ‘a e ola fakalukufua ke paaki ‘i he pepa ka na’e ‘ikai ke malava ke ma’u mai ‘a e ola kimu’a pea ‘ave pepa ke paaki. Na’e pehe pe mei he ‘Ofisi ‘o Potungaue Ako kuo ‘osi tuku atu ki he ngaahi ‘apiako takitaha ‘a e ngaahi ola ‘o e ‘apiako takitaha ke nau tukuatu ki he fanau ako.

   Na’e fakahoko ‘a e feinga ki he ngaahi ‘apiako ‘a ia na’e ‘i ai ‘a e ngaahi ako’anga na’a nau ‘osi ui ‘a e tokolahi ‘o e fanau na’a nau lava’i e ngaahi sivi fakamo’oni ako takitaha. Mei he ngaahi ola ‘o e sivi ‘a e ngaahi ako ‘a e Siasi ‘a ia na’e ‘osi ui ‘i he letió, ‘oku hā mai ‘a e holo ‘a e fanau ‘oku nau lava he sivi fakamo’oni akó.

    ‘Oku fakatātā’aki ‘eni ‘a e sivi ‘a e Form 6 ‘a e Kolisi Kuini Saloté, ‘a ia ne ‘osi ui he Letió. Ko e toko 26 pē ne lava mei he fānau ako ‘e toko 100 tupu ‘o e Form 6.

   Kuo fakahā ‘e he taha ‘o e kau Pule Ako ka ‘oku ‘ikai ke loto ke fakahā hono hingoá –  “‘Oku holo ‘a e ola ‘o e sivi ‘o e 2017 mei he 2015 mo e 2016”. ‘Oku ‘ikai ke malava ke tala ko e hā ‘a e matavaivai pe ko e tokotaha ako pe ko e silapa ‘a ia ‘oku pehē ‘e he ni’ihi ‘o e kau faiakó ‘oku ha’u ‘a e sivi ia he me’a kehe mei he ngaahi me’a ‘i he silapa ako ‘o e ngaahi lesoni.

   ‘Oku ‘i ai mo e ngaahi ako’anga ‘oku nau ‘ave e ngaahi tala’ofa ki he fanau ako ‘e ni’ihi ke malava kenau hiki foomu 6 mo e 7 ‘i he’enau sio ki he ola ‘o ‘enau sivi na’e lava ma’olunga ‘enau lesoni lea fakapilitania mo ha lesoni kehe kae ‘ikai lava ha ongo lesoni. Ko e tala’ofa ko ‘eni ‘oku ‘ikai ke fa’a tali ‘e he matu’a tauhi fanau he ‘oku ‘ikai ke kau ia he lau na’e lava ‘ene sivi ‘o ngali ‘oku hū lalo uaea pe.

    Kaekehe, ‘oku fai e kei fakatatali ki he ola fakakatoa mo e fakalukufua ‘o e sivi ‘a e fānau foomu 5, 6, 7 he ngaahi ako’anga kotoa ‘o Tonga, kā ko e me’a ‘oku mahinó ‘oku toe holo hifo ‘a e tu’unga ‘o e ako.

   Ko e hā nai hono ‘uhingá? Ko e hā ha fa’ahinga fakamatala mei he Potungāue Akó ki he tōlalo kuo hoko he ngaahi ta’u hokohoko ko ‘eni ‘e tolu fekau’aki mo e Akó.

   ‘Oku hoha’a ‘a e mātu’a tauhi fanau ka ‘oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki ‘e ‘i ai ha ngaue ke kake’i hake ‘a e ako ‘i he 2018 ‘i he fengaue’aki mei ‘api ‘a e matu’a, kau faiako, pea pehē ki he Potungaue Ako.

   Na’e ‘i ai ‘a e ‘amanaki ‘e ma’u mai ‘a e tali ‘o e kole ‘a e ola mo e ngaahi fehu’i kei taimi ka na’e ‘ave ‘a e pepa ni ‘o paaki ‘oku te’eki ke ma’u mai ‘a e olá.

   Ko e liliu lahi na’e fakahoko ‘e he Pule’anga ko ‘ení ki he Akó, tautefito ki he founga ke fakahoko’aki e fakamaaka sivi ‘o e fānau akó. Na’e hoko heni ha alea lahi he ‘uluaki ta’u pe ‘o e Pule’anga ko ‘ení, 2015, pea iku ai ki ha tō kehekehe he kau taki ‘o e Akó.

   Hangē ko e lau ‘a e tokotaha, “’oku ‘ikai ko e maaka to’ofua (raw marks) pe ko e maaka tolifua (standardization) ‘oku fai ki ai ‘a e hoha’á, kae kapau leva ‘e fai ha liliu pea kuopau ke fai ha teuteu ki ai, fakasilapa, pea fakamaaka ke fenapasi mo e tu’unga ako ‘a e fānau.”

   ‘I he hūmai ‘a e Pule’anga ko ‘ení na’e ‘ikai ngata pe he Palemia ‘a ‘Akilisi Pohiva, ka na’a ne toe to’o foki mo e lakanga Minisitā Ako. Na’e ‘i ai ‘ene taumu’a ke fakahoko ha liliu ki he Akó. Na’a ne ‘omai ai ha kau fale’i ‘o kau ki ai ‘a hono fohá, Siaosi Pohiva, mo hono kaungāme’a ofi ko Piveni Piukala. Pea na’e hoko leva ‘a Piveni ko ha tokotaha ne ma’u ngāue ko e fale’I fakatekinikale ki he ngaahi fika’i fakasetisitika ‘o e Akó mo e ola ‘o e ngaahi siví.

   Kaekehe, na’e hoko heni ha tōlalo ‘o e Ako, ‘i hono fulihi vave ta’e’iai ha fa’u silapa mo e ngaahi me’a pehē ke lele fakataha mo e ngaahi liliu ko ia ki he founga fakamaaka ‘o e sivi mo hono ‘omai ‘o e olá.

   Na’e uesia heni ‘a e fānau ako, tautefito ‘a kinautolu na’e teuteu ke hū ki he ‘Univesiti, he na’e ‘ikai ke tali kinautolu ‘e he ngaahi ‘Univesiti ‘o fakatatau ki he fakamaaka na’e fai kiate kinautolú.

   Ko e hoko ‘eni ‘o e ta’u hono 4 ‘o e fakahoko ngāue ‘a e Palemia mo e Pule’angá ko ‘eni, pea neongo kuo ‘i ai ha Minisitā Ako fo’ou he ta’u ‘e 1 kuo ‘osí, kā ‘oku kei palopalema pe ‘a e founga ngāue mo e ola kuo ma’u ‘e he fānau akó.

   Ko e mei a’u ‘eni ki he ta’u ‘e 150 tupu ‘a e hoko ‘a e Akó he fonua ni ko e vaka folau ia ki he maamá mo e langa fakalakalaka, ‘o fakaivi’i ‘e he lotú. Na’e ‘ave ai ‘a Tonga ki he tumutumu ‘o e akó, kā kuo holo lahi e tu’unga ‘o e akó ‘i he ngaahi ola ‘o e sivi he ngaahi foomu ma’olungá, ‘o fakatatau ki he ngaahi fakama’opo’opo ola ‘o e ngaahi ta’u kimui ni mai.

(33)

Facebook Comments