KO E fonua Pasifiki ‘e 7 kuo nau tukuatu ‘enau poupou ki West Papua, pea kuo nau valoki’i fefeka ‘a ‘Initonisia ki he hono maumau’i lahi ‘a e totonu ‘a e tangatá ‘i West Papua. ‘Oku kau heni ‘a e tukuaki’i ki he fakapō mo e tā fakamamahi ‘o e kakai ‘o West Papua, kae tautefito kiate kinautolu ‘oku nau fai ha feinga kenau hoko ko ha fonua tau’atāina mei ‘Initonisia.

Ko e fakaanga’i ko ‘eni ‘o ‘Initonisia na’e fakahoko ‘e he ngaahi fonua ko ‘ení ‘i he Fakataha’anga ‘a e Ngaahi Pule’anga Fakatahataha (UN). Ko e lea fakamuimuitahá na’e fai ia ‘e he Minisitā Lao mo e Langa Fakalakalaka ‘o Vanuatu, Ronald K Warsal.

Na’a ne lea ‘o fakafofonga’i ‘a e ngaahi fonua Pasifiki ko ‘eni ‘e 7, ‘a ia kuo nau ‘osi fakahoko ‘enau takitaha lea he UN fekau’aki mo West Papua. Na’e kau foki ‘a e lea ‘a e Palemia ‘o Tonga, ‘Akilisi Pohiva, ki he UN, ‘i he’ene fakaanga’i lahi ‘a ‘Initonisia, pea poupou ki he tau’atāina ‘a West Papua.

Ko e ngaahi fonua ‘e 7 ko ‘ení ko Palau, ‘Otu Motu Masolo, Nauru, Solomone, Tonga, Tuvalu, mo Vanuatu.

‘I he lea ‘a Warsal, na’a ne lave ai ki he houtamaki fakafonua ‘a ‘Initonisia, ‘o kau ai ‘a hono fakapoongi ‘o e kau fakafepakí, ngaahi faka’ilo, tā mo e fakamamahi, kau ai e fana tavale ‘o kinautolu fakahāloto, pea toe faka’ulia atu ‘a e tā mo e fakamamahi’i ‘o e kakai fefine West Papua.

Ko West Papua, kuo hoko ko e vahefonua ia ‘o ‘Initonisia, ‘oku tu’u he Hihifo ‘o Papua Niukini. Kā, ko West Papua, ko e fonua makehe ia ka na’e toki pule fakamālohi pe ki ai ‘a ‘Initonisia hili e Tau II.

‘Oku pehē ‘e he ngaahi fonua ‘e 7 ko ‘eni mei he Pasifikí, ko e ngaahi totonu ‘eni ‘a e tangatá kuo maumau’i ‘e ‘Initonisia fekau’aki mo e kakai ‘o West Papua. ‘Oku kau heni ‘a e totonu ki he lea mo e fakahā honau loto; totonu kenau fakataha melino mo kaunga feohi; totonu ‘o e ‘uluaki kakai ‘o West Papua; totonu ke faka’ilo mo hopo kae ‘ikai ‘ave pe ‘o tautea tamate’i; totonu ke ‘oua ‘e fakamamahi, mo ngaohi ta’efakaetangata.

Na’e tukuatu foki ‘e Warsal ‘i he ‘ene lea fakafofonga’i ‘a e ngaahi fonua ‘e 7, ‘a e ngaahi lipooti mo e ngaahi fakamatala pepa falala’anga kuo tukumai. Ko e ngaahi lipooti ‘e ni’ihi, ko e fa’u mei he kau ‘a’ahi mo e kau fakatotolo mei he UN. ‘Oku kau heni ‘a e lipooti ki he lau lanu, kau ai e tamate’i ‘o e kakai makatu’unga honau matakali mo honau lanú. ‘Oku kau foki heni e lipooti ki he fana tavale ‘o e kau laka fakahāhā, kau ki ai ‘a e fānau kei ako High School.

‘Oku pehē ko e ta’u ‘e 15 kuohilí, ko e Komisoni ki he Totonu ‘a e Tangatá ‘i ‘Initonisia, ne nau tānaki ha ngaahi lipooti mo ha ngaahi fakamo’oni ‘o e maumau’i lahi ‘e he kautau malu’i fonua ‘a ‘Initonisia ‘a e totonu ‘a e tangatá, pea tautefito ki he ngaahi feitu’u ko ‘eni ‘i West Papua: Wasior, Wamena, mo Paniai.

‘Oku pehē foki ‘e he Komisoni ko ‘eni ko e ngaahi keisi pe hia kuo fakahoko ‘i Wasior mo Wamena, ko e hia ia ki he tangatá, ‘a ia ‘oku ala tautea ‘i he Lao ‘a ‘Initonisia, pehē ki he Lao Fakavaha’apule’anga.

“’Oku mau fie lave ki he polisí ‘a e Pule’anga ‘Initonisia he ngaahi ta’u lahi, ke fetuku ‘a e kakai ‘oku ‘ikai ko ha kau West Papua, kenau nofo’i ‘a West Papua. ‘Oku fai ‘eni koe’uhí ke holoki heni ‘a e peseti ‘o e tokolahi ‘o e kakai West Papua ‘i honau fonua, pea ‘oku fai e hoha’a ko e hokohoko atu ‘a e maumau ko ‘ení, pea ‘ikai ha tokanga ‘e taha ‘a e Pule’anga ‘Initonisia ke fai hano ta’ofi pe ko ha fakatonutonu,” ko e lau ia ‘a Warsal.

‘Oku fakahoko foki ‘e ‘Initonisia ‘a e polisi faka’imikuleisoni ko ‘ení, ke lava ke tokolahiange ‘a e kakai kehe ‘i he kakai ‘o West Papua, koe’uhí ka fai ha fili fakahā loto ke tau’atāīna ‘a West Papua pe ‘ikai, ‘e kau ‘a e kakai ko ‘ení he filí, pea he ‘ikai kenau fili kinautolu ia ke tau’atāina ‘a West Papua. Ko e tokolahitaha ‘a e kakai ko ‘eni ‘oku fetuku mai ke nofo’i ‘a West Papua, ko e kakai mei he motu tokolahitaha ‘o ‘Initonisia, ko Java.

Ko e kakai ‘eni ‘oku kehe ‘enau lea, he ‘oku nau lea Javanese pea toe lea Bahasa Indonesia; pea ko ‘enau anga fakafonua, ‘oku kehe ‘aupito atu ia mei he kakai ‘o West Papua.

Ko e kakai Java foki ‘oku nau fakaaoao ‘i ‘Initonisia, he ko kinautolu ‘a e tokolahitaha. Pea ‘oku tala pe ‘eni mei honau kau takí, ko e tokolahitaha ko e kakai Java.

Ko e me’a ko ia ‘oku fai ki ai ‘a e tokanga ‘a e ngaahi fonua Pasifiki ko ‘eni ‘e 7, ko e ‘ikai lava ‘e he Pule’anga ‘Initonisia ke fakahoko e fakamaau totonu ki he kakai ‘o West Papua, tautefito kiate kinautolu kuo nau foua e ngaohi kovi’i mo maumau’i lahi ‘enau totonú.

Ko e pole ‘oku tukuatu meia Warsal ‘ene fakafofonga’i ‘a e fonua ‘e 7 ‘o e Pasifikí, ke fai tu’utu’uni leva ‘a e UN ke ta’ofi ‘a e fakaehaua ‘oku fai ‘e ‘Initonisia, pea ke fakafoki mai ‘a West Papua ki he ‘asenit ngāue ‘a e UN ki he ngaahi fonua ko ia ‘oku fiema’u ke foaki honau tau’atāīna kenau pule’i pe kinautolu.

‘I he ngaahi ta’u lahi ‘o e fakaehaua mo e fakapōpula kuo fakahoko ‘i West Papua, ‘oku kei lahi pe ‘a e ngaahi fonua kaunga’api ‘oku nau sio kehe pe sio fakatafa’aki ‘o ‘ikai ha’anau kau mai ki he feinga ke ta’ofi ‘a e fakaehaua ‘oku fai ‘e ‘Initonisia ki Wes Papua.

‘Oku kau ki he ngaahi fonua ko ‘eni ‘a ‘Aositelelia, Nu’usila, Papua Niukini, Fisi, mo e toenga ‘o e Pasifikí, ‘oku nau siokehe mei West Papua. ‘Oku ‘i ai foki e ‘uhinga ‘oku pehē ai e ngaahi fonua ko ‘ení, he ‘oku nau fekaunga’aki fakafetau’aki mo fakakautau mo ‘Initonisia. ‘I he’ene pehē ‘oku nau siokehe mei he fakaehaua ‘oku fai ‘e ‘Iitonisia ki West Papua.

(17)

Facebook Comments