Viola Ulakai

Viola Ulakai

KUO ‘ave takai ‘e he ‘Ofisi Palemia ‘a e tohi mei he Palemia, ‘Akilisi Pohiva, ke tuku kitu’a ‘a Viola Ulakai, Faiongoongo Taki ‘o e Ongoongo ‘a e Letio mo e Televisone Tonga (TBC), “kae’oua kuo fai hano fakatotolo’i.”

Ko e tohi ‘eni ‘a e Palemia ki he’ene Minisitā he Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’anga, Poasi Tei, pea kuo fakahoko ‘eni ki he Poate ‘oku ne pule’i ‘a e Letio mo e Televisone Tonga.

‘Oku Sea ‘i he Poate ni ‘a Tapu Panuve.

Ko e ‘uhinga lahi hono ‘ave takai e tohi ni ke fakamo’oni’í koaa na’e ‘ikai ke faitu’utu’uni ‘a e Palemia ke tuku kitu’a ‘a Viola, ka ko ‘ene “fokotu’u pe ki he Minisitā.”

‘I he uike kuo ‘osi kuo ‘osi fai ha tu’utu’uni ‘a e Poate ki he Pule ‘o e TBC ke tuku fakataimi ‘a Viola kitu’a, pea ke vahe pe, hange ko e tu’utu’uni mei he Palemia, kae fai hano fakatotolo’i.

Ko e fehu’i foki ‘oku ‘oatu heni, pe ko e hā koaa e hia pe kovi fakalao, fakamolale, faka’efika ngāue kuo fai ‘e Viola ke tuku ai ia ki tu’a?

Pea ko e fehu’i ‘e tahá, pe ko e ha koaa e me’a ‘oku teu ke fai hono fakatotolo’í?

Kuo mahino mei he ngaahi Fakamatala Ongoongo mei he ‘Ofisi Palemia ko e ‘uhinga lahí pe he ‘oku ‘i ai ‘a e ta’efiemālie ki he “fehu’i vivili” ‘oku fa’a fai ‘e Viola ki he Palemia ‘i hono faka’eke’eké.

Pea na’e tukumai ‘e he ‘Ofisi Palemia ha Fakamatala Ongoongo (Press Release) ‘a ia ‘oku fai ai hono ‘ohofi fakafo’ituitui mo hono tukuaki’i hala ‘o Viola.

‘Oku feinga ‘a e fefine faiongoongo ko ‘ení ke ‘omai ha fakamatala mahino mei he Minisitā Akó mo ‘ene kau ‘ofisá fekau’aki mo e ngaahi me’a ‘oku te’eki ai ke fai mai hano tali ki hono ‘uhinga mo e me’a ‘oku hoko ki he Akó.

Ko Viola foki ko e fa’e, pea ‘oku kau ‘ene fānau he uesia he ngaahi me’a ‘oku hoko ki he Akó. Pea ‘oku tokolahi ‘a e matu’a mo e kau tauhi fanau ‘oku nau fiema’u ha tali ki he ‘enau ngaahi fehu’i, pea ‘oku fakafofonga’i ‘e Viola ‘a e ngaahi fiema’u ko ‘ení.

Pea ko e ‘uhinga lahi ia ‘o e feinga koee ke fai ha fakataha fakaongoongo mo e Minisitā pe ko e Talekita Le’ole’ó.

Kā, kuo ‘omai mei he ‘Ofisi ‘o e Palemia ia ha fetu’utaki ‘o fai hono fehu’ia ‘o Viola mo hono tukuaki’i ia ‘i he’ene feinga ke fai hono fatongia fakafaiongoongó.

‘Oku ta’engali ‘aupito ke fai ‘e ha Palemia ha fa’ahinga lau pehe ni ki ha faiongoongo, lolotonga ko iá ko e feinga pē ‘a Viola ki he Palemia mo ‘ene kau ‘Ofisa he Akó kenau tali e ngaahi fehu’i te’eki ai ke talimai fekau’aki mo e liliu kae’uma’ā e palopalema kuo hoko ki he Akó.

Ko e ‘uluaki tohi ki ha fakataha mo e kau faiongoongo, na’e fai ia ‘e Viola kia Claude Tupou, ‘a ia na’e ne Le’ole’o he lakanga CEO ‘o e Akó. Na’e pau ke fetu’utaki ‘a Claude ki he Minisitā, ‘Akilisi Pohiva, ‘a ia ko e Palemiá, ke ma’u ngofua ke fai e fakataha mo e kau faiongoongo.

Kā, na’e ‘ikai ke loto ‘a e Minisitā ke fai ‘e Claude ‘a e fakataha mo e kau faiongoongó, kā ke ha’u ia (Minisitā Akó) ‘o fakataha mo e kau faiongoongó. Na’e tali ‘eni neongo na’e ‘i ai e kau faiongoongo ia na’a nau fehu’ia pe ko e hā ‘oku ‘ikai lava ai ‘e he CEO Le’ole’o ke tali ‘a e ngaahi fehu’i kae fiema’u ke ‘ave ki he Minisitā.

Kaekehe, na’e kei fakatatali ‘a Viola mo e kau faiongoongó ke fai ha tali mai ki ha taimi, kae kaniseli mai ia ‘e he ‘Ofisi e Palemia. Ko e talu ‘eni mei Fepueli/Ma’asi, ‘a e ngaahi fetu’utaki ko ‘ení, kā ‘oku a’u mai ki he uike ni ‘oku te’eki ai pe ke fai ha fakataha faiongoongo ia mo ha Mafai mei he Potungāue Akó ke fai ha tali e ngaahi fehu’i fekau’aki mo e Akó.

Lolotonga ko ‘ení kuo fai ha ngaahi tohi ia mo ha ngaahi fetu’utaki ‘oku matu’aki ta’etaau ‘aupito hangē ko ia ne toki fai mai mei he ‘Ofisi ‘o e Palemia.

Akilisi Pohiova

Akilisi Pohiova

Ko e puipuitu’a

Ko Viola Koloamatangi Ulakai ko e taki ia ‘o e Ongoongó ‘a e Letio mo e Televisone Tongá, ko e kautaha Mitia ‘a e Pule’angá. Pea ko e ta’u ‘eni ‘e 26 ‘ene ngāue ko e faiongoongo. ‘Oku kau ‘a Viola he kau faiongoongo ‘iloa mo vivilitaha ki he mo’oní ‘i he fonua ni. Kā, kuo hoko ‘ene vivili ki he ma’u ha tali mei he Pule’angá, kae tautefito ki he Minisitā Ako, ko ha me’a ia kuo tu’u fehangahangai ai ia mo e ‘Ofisi Palemiá.

Pea kuo hanga ‘e he Palemia mo ‘ene kau poupou ‘o fai hano mio’i ‘a e mo’oní mo ‘ohofi fakafo’ituitui ‘a e fefine ni.

‘Oku fa’a taku pe ‘i he ‘Ofisi Palemia ko Viola ‘oku kau he kau faiongoongo ‘oku ne “fakafepaki” ki he Palemia. Pea kuo lea’aki pe foki ‘e he Palemia pe ko e hā ‘oku fai ai hono vakili ia he na’e ikai ke fai pehē ‘a Viola ki he ongo Pule’anga kimu’á.

Ko e mo’oní foki na’e fai pe ‘e Viola ‘a e fehu’i vivili ki he mo’oni kia Dr Feleti Sevele, pehē kia Lord Tuivakanō he taimi na’a na Palemia ai.

Kā, na’e ‘ikai ke fakahoko ‘e he ongo Palemia ko ‘ení ia ha me’a lahi ‘oku ne uesia ai ‘a e kakaí mo ‘enau fānau ‘o hangē ko ia kuo fai ‘e he Minisitā Akó ki he Akó. Ko e anga ‘eni ‘a e sio ‘a e kau faiongoongo ‘oku ‘omai kiate kinautolu ‘a e fehu’i ko ‘ení.

Hangē koee ‘oku siolalo ‘a e Palemia mo e Minisitā Akó kia Viola mo e kau faiongoongó, he ‘oku tui ‘a e Palemia ia kapau ‘oku ‘ikai ha me’a ‘oku ne fie tali ki ai, ko e me’a pe ia ‘a’ana.

“’Oku ‘ikai ke fakaongoongo pe taliui ‘a e Palemia ia kia Viola Ulakai,” ko e lau ia ‘a e Fakamatala Ongoongo mei he ‘Ofisi Palemia.

‘Oku kehe foki ‘eni mei he me’a na’e fakahā ‘e he Palemia mei mu’a , ko hono Pule’angá, ko e Pule’anga Fakatemokalati pea ‘ata kitu’a he ‘oku nau kaveinga’aki ‘a e Pule Leleí.

Kapau leva ‘oku ‘ikai ke taliui ‘a e Palemiá kia Viola, kohai ‘oku ne taliui ki ai? Kapau ko e kakai ‘oku taliui ki ai ‘a e Palemiá, hangē ko ia ‘oku ne fa’a lea’aki, ‘oku ‘ikai nai ke kau ‘a Viola ia he kakaí? Pea toe kehe pe ‘a ‘ene totonu ke fai hono fatongia ko e faiongoongo?

‘Oku fifili ‘a e kau faiongoongó he fakamatala ta’emo’oni kuo toutou fakahoko ‘e he Palemia ki muli ‘o pehē ‘oku ‘atá pe ia ke fai ha talanoa mo e Mitia ha fa’ahinga taimi pe. Kā, ‘oku ‘ikai ke hoko ‘eni ia, pea ‘oku meimei kau kotoa ‘a e Mitia ‘i Tonga ni ki he feinga ki he ‘Ofisi Palemia ki ha faka’eke’eke mo e Palemia kae ‘ikai pe ke fai hano tali mai.

‘Oku pehē ‘e Viola ko e talu mei Tisema ‘o e ta’u kuo ‘osí mo ‘ene kole ki he Potungāue Akó ke ‘omai ha fakama’ala’ala ki he ngaahi ‘isiu he Akó, kau ai ‘a e ngaahi tu’utu’uni kuo faí, kā ‘oku te’eki ai pe ke fai mai ha tali.

‘Oku ‘ikai ko e ‘ata kitu’a ‘eni na’e fai ‘e he Palemia hono malanga’i kimu’a he fili Fale Aleá mo e fili Palemiá. Pea ‘i he’ene hoko ko e Palemia, kuo ne toutou faka’ikai’i pe ‘a hono tukuaki’i ‘oku ‘ikai ke ‘ata kitu’a.

Kā, kuo ne toki fai pe ha tali fehu’i mo ha taha ‘oku ne loto ki ai, tautefito pe foki ki ha Mitiá ‘oku ne loto lelei ki ai. Pea ‘oku fakapalataha ma’u pe ‘o ‘ikai ke tali pe ‘omai e fakamatala ko ia ‘oku fihí.

Lolotonga ko ‘ení ‘oku ‘i ai ‘a e ‘ufi’ufi lahi ‘oku hoko he loto’i Pule’angá, pea ko e Palemia ‘oku takimu’a ai – fekau’aki mo e Akó, fekau’aki mo e Ngaahi Poaté, fekau’aki mo e Potungāue ki Mulí, fekau’aki mo e ngaahi me’a lalahi ‘i he loto Pule’angá.

Ko e me’a pe ‘oku fiema’u ‘e he Palemia ke ‘ata kitu’a, ko e kovi mo e tōnounou ‘a e kakai kehe, tautefito ki he ngaahi Puleanga kimu’a ‘a ia ‘oku ne fai hono fakatotolo’í, mo e kakai ko hono ngaahi “fili”.

Ka tau foki mu’a ki he fakamatala ongoongo mei he ‘Ofisi Palemiá.

 

Fakamatala Ongoongó mei ‘Ofisi Palemiá

Ko e taha ‘eni ha Fakamatala Ongoongo kuo fai hono fehu’ia lahi ‘aupito, pea hangē ko e tali mei he taha ‘o e kau faiongoongo ‘iloa mei Hauai’i: “Ko e taha ‘eni ha Fakamatala Ongoongo ma’ulalotaha kuo u sio ai he ta’u lahi ‘eku ngāue. Ko e fo’i ongoongo ma’ulalotaha ‘eni ‘a ia ‘oku kau ia he Fakamatala Ongoongo kovitaha ‘e 10 kuo u sio ai.”

Ko e kotoa e kakai ne fai mai ha fetu’utaki fekau’aki mo e ongoongo ko ‘ení, na’a nau ‘ohovale mo fifili ki he matu’aki ta’efakapalofesinale ‘a hono faí. Ko e mo’oní, ko e tokolahí ne nau pehē ko e taha ‘eni ha fakamatala ongoongo ma’ulalo.

Kuo hopo mai ‘a e Palemia ‘o feinga ke fakangalikovi’i ha tokotaha faiongoongo koe’uhí pe ‘oku ne ilifia ke tali ‘ene ngaahi fehu’í, pea ‘oku ne ilifia na’a ‘i ai e ngaahi fehu’i ia he ‘ikai ke ne lava ke tali.

Ko e hā leva hono ‘uhinga? Ko e hā ‘oku ilifia ai ‘a e Palemia ‘ia Viola Ulakai? Pea ko e hā ‘oku ne ilifia ai hono tukuange ki he kau faiongoongo kenau fakafehu’i tau’atāina ia?

‘Oku mahino pe foki ‘oku ‘i ai ‘a e kau faiongoongo ia ‘oku nau manavasi’i mo ilifia na’a fai hano ‘ohofi kinautolu ‘e he Palemia mo ‘ene fa’ahí koe’uhí ko ha’a nau fakafehu’i ‘oku fefeka mo fakaanga fekau’aki mo e ngaahi ‘isiu.

Ko e pangó foki he kuo hanga ‘e he Palemia ia mo kinautolu ‘oku nau muimui ki ai ‘o tukuaki’i pe ‘a Viola ‘o pehē ko e talu pe mei mu’a mo ‘ene ‘ohofi ‘a e Palemia.

‘Oku tui ‘a e Palemia kae’uma’ā ‘a e kau poupou ko ‘ení ‘oku ‘ikai pe ke tonu ke fai hano fakaanga’i ‘o e Palemia ia ha me’a. Pea ko kinautolu koee ‘oku fakaanga ki ai, pe fai ha fehu’i faingata’a ke tali mai, ‘oku nau feinga leva ke fakangalikovi’i e tokotaha pe ko e kulupu ko ‘ení koe’uhí ke ‘oua ‘e fai ha tui ki ai.

Kapau ‘e fai hano fakatokanga’i ange, ‘oku ‘ikai ha fa’ahinga fakaanga ia pe tukuaki’i ‘oku tali ‘e he Palemia. ‘Oku ne faka’ikai’i ma’u pē, ‘o a’u ki he taimi ‘oku ne ngāue’aki ‘a e fakamatala ta’emo’oni ke fakatonuhia’i ia.

‘Oku hangē ‘eni foki ko ‘ene faka’ikai’i na’a ne ‘ilo ki he totongi ‘a hono faka’eke’eke ‘e he Makasino Forbes; ‘a e totongi pa’anga ‘e $250,000. Fai hono tukuaki’i ‘o e Minisitā Pa’angá ia, pea toki fakahā pe ‘e he Minisitā Pa’anga na’e fai pe hono totongi ko e tu’utu’uni ‘a e Palemiá ki ai.

Na’a ne ‘ilo ki ai pea ne fai tu’utu’uni ki ai. ‘Oku te’eki ai ke fakahā mai ‘e he Palemia ia pe ko e hā na’e ‘ikai ai ke ne tala ‘a e mo’oní fekau’aki mo e me’a ni?

‘I ha toe fonua ange, kapau ‘oku fai ‘e ha taki ha loi fekau’aki mo ha me’a pehe ni ‘e fai mai ha’ane tali ki he kakai, pe ko ha’ane fakafisi mei hono lakangá.

Kuo ‘i ai foki ‘a e ngaahi fokotu’u mai ia na’a ‘oku kamata pe ke loto ngalongalo ‘a e Palemia, ko ‘ene ta’u motu’á. Kā, kuo fu’u tōtu’a ‘a e ngaahi me’a ia ‘oku ne uesia tamaki e mo’ui ‘a e kakaí, ‘oku fai ai ‘a e loto ngalongaló.

Ko e uho ‘eni ‘o e me’a ‘oku fai ki ai ‘a e tu’u fehangahangaí mei he Fakamatala Ongoongó:

 

  1. Kamata mai pe mo e tala ‘oku lotomamahi ‘a e Palemia he kole ke fai ha fakataha mo e kau fai ongoongo meia Viola Ulakai, ki he CEO Le’ole’o ‘o e Akó, Claude Tupou.
  2. ‘Oku pehē na’e fakamo’oni ‘a Viola he tohi ko ‘eni ma’ae Tonga Media Council. Kā, ‘oku pehē ‘e he Palemia ia na’e ‘ikai ke poupou’i ‘e he Tonga Media Council ‘a e tohi ‘a Viola, he ko e tohi kole fakafo’ituitui pe ia ‘a Viola ki he faka’eke’eké.
  3. ‘Oku pehē ‘e he fakamatala mei he Palemia na’e kole koaa ‘a e Kosilió ke to’o e hingoa ‘o e Kosilió kae ‘ai pe ia ko e kole meia Viola.
  4. Ko Viola foki ‘oku memipa ki he Tonga Media Council, pea ko e Mitia ‘oku ngāue ki ai, Letio mo e Televisone Tonga, ‘oku nau tokolahitaha he kau memipa ‘o e TMC. Ko Viola ‘oku ne fai e ngāue ke fakahoko ha Fakataha Fakafaiongoongo mo ha taha, hangē ko e Palemia. Ne ‘osi fai ‘eni kimu’a.

Ko e hā leva e palopalema?

 

Ko e Tonga Media Council (TMC)

‘Oku toe mahino mei he me’a ko ‘eni kuo hokó, ‘oku ‘ikai ke ma’a mo totonu ‘a e me’a ‘oku tu’u ki ai ‘a e Tonga Media Council (TMC). Ko e kosilio ‘eni ‘a e kau faiongoongo, ‘a ia ‘oku Sea ai ‘a Luseane Luani, pea Sekelitali ‘a Salote Sisifa.

‘I he fakamatala na’e fai meia Filo ‘Akau’ola ‘o e Talakí, na’a ne pehē na’e fai ‘enau fakataha he TMC ki he me’a ke tukuatu fekau’aki mo e ‘isiu ‘o Viola, pea ‘alu e Sekelitali ia ‘o tukuatu ‘a e me’a kehe mei he me’a na’a nau lototaha ke tukuatu.

‘I he uike kuo ‘osi na’e fai ai ha fakataha ‘a e Sea ‘o e TMC mo e Palemia ka ‘oku te’eki ai ke tukuamai ‘a e me’a ne fai ki ai ‘a e talanoa.

Ko e fakakaukau foki ‘a e kau faiongoongo tokolahi ‘oku nau memipa he TMC, ‘oku nau tui na’e tonu ke tu’u ‘a e TMC ‘o malu’i mo poupou’i ‘a Viola, he na’a ne fakafofonga’i ‘a e fatongia faiongoongó.

Kā, kuo mio’i ‘e he Kosilio ia ‘a e me’a ni ‘o fai e fetu’utaki kitu’a ‘o poupou’i ‘a e Palemia, pea toe ‘oatu e kole fakamolemole mei he Sea ki he me’a na’e hoko he na’e ‘ikai ko e Kosilio ia koaa na’a nau kau ki ai, ko e tohi mo e fiema’u pe koaa ia ‘a Viola.

‘Oku mahino pe foki ‘a e ngaahi vā fakafo’ituitui he vaha’a ‘o e kau faiongoongo he TMC talu mei mu’a, pea ko e ngaahi vā ‘eni he vaha’a ‘o e Letio mo e Televisone Tonga mo e Letio Broadcom, he ko e meimei kotoa e kau ngāue ‘a e Broadcom ko e ha’u mei he Letio mo e Televisone Tonga.

Kā, kuo hangē ‘a e TMC ia ko ha va’a pe ‘o e ‘Ofisi Palemia, pea ‘oku ‘i ai ‘a e fehu’ia lahi ‘o e Sea mo e Sekelitali ki he me’a ko ia na’e toki hoko.

Kuo ‘i ai foki ‘a e kau faiongoongo ‘iloa, ko e kau memipa ‘o e Kosilio kuo nau ui ke fakafisi pe fakahifo ‘a e Sea mo e Sekelitali koe’uhí ko e me’a ne hokó. ‘Oku nau tui na’e ‘i ai ‘a e lavaki’i ne fai, pea mo e fetu’utaki na’e kehe ia mei he me’a ne fakataha ki ai ‘a e Kosilio.

‘Oku mālie foki ko e hoko ‘a e me’a ni he taimi ‘oku fai ai ‘a e teuteu ki he World Media Freedom Day, ‘a ia ko e ‘aho ia ‘oku fai ai hono fakamanatu fakamamani lahi ‘o e Tau’atāina ‘a e Mitia.

‘Oku fakahoko ‘eni ‘i he ‘aho 3 ‘o Mē, pea kuo fai e palani ki he TMC ke fakahoko ha polokalama fekau’aki mo e Tau’atāina ‘a e Mitiá.

Kuo tukumai foki ha lipooti ki he 2016 mei he Reporters Without Borders World Press Freedom Index, ‘a ia ‘oku fakalaka hake ai ‘a Tonga mei he fika 44 he ta’u kuo ‘osi ki he fika 37 he ta’u ni mei he fonua ‘e 180 ‘a ia ‘oku sivi’i ki he Tau’ataina ‘a e Mitia.

Ko e me’a ko ‘eni kuo hoko kia Viola mo e ‘Ofisi Palemia te ne toe tukuhifo ai nai ‘a Tonga ni he fakahokohoko ‘o e ngaahi fonua ‘o mamaní fekau’aki mo e Tau’atāina ‘a e Mitia? Pea ‘oku hoko ‘eni he taimi Palemia ‘o ha taha kuo ne tala ko hono Pule’angá ‘oku ‘ata kitu’a pea poupou ki he Tau’atāina ‘a e Mitiá. ‘Oku kehe ‘a e me’a ‘oku tala mo e me’a koee ‘oku fakahokó.

Ko e hā nai e fa’ahinga katoanga ‘e fakahoko ‘e he TMC mo e Pule’angá ‘i he ‘aho Tau’atāina ‘o e Mitia?

(126)

Facebook Comments