Aisake Eke mo Penisimani Fifita

Ko e Helo ‘o e paloti ke fakahifo ‘a e Palemia ko Dr. ‘Aisake Eke, Minisitā Pa’angá, mo e fika 3 ki he Palemiá ‘i he Kapinetí. ‘Oku ‘uhinga ‘eni he ko ia pe mei he Tepile ‘a e Pule’anga pe mei he Kapinetí na’a ne fili ke ‘oua ‘e paloti ia ki ha me’a (abstained). Ko hono toe ‘ai ‘e tahá, ko ia pe na’e kehe ‘ene filí. Na’e ‘ikai ke hiki nima ia ki ha me’a.

Ko e taimi koee ‘oku pehē ai, ‘oku mahino ‘a ‘ene ta’epoupou ki he tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e Palemiá mo ‘ene fai fatongia, pea ‘oku ‘ikai ke ne poupou ki he me’a koee ‘oku ha’u mei he tafa’aki ‘e tahá.

‘Oku mahino ko ‘Aisake, ko ia pe mei he Tepile ‘a e Pule’angá na’a ne fili’aki ‘a hono konisenisi.

Ko e fili’aki hoto konisenisi ‘oku ‘ikai ko ha me’a ia ‘oku fai anga maheni ‘i Tonga ni, tautefito ki he mala’e ‘o e politikkalé. Ko e fili konisenisi ‘oku ‘ikai ko e fili ki ha fa’ahi pe ko ha taki, kā ko e fili ‘o fakatatau ki he fai tu’utu’uni ‘a hoto konisenisi, ki he me’a ‘oku tonu mo e me’a ‘oku halá.

‘Oku ‘ikai ke ‘uhinga ‘eni ia ko kinautolu na’a nau fili ke fakahifo ‘a e Palemia, na’e ‘ikai kenau fili’aki honau konisenisi. Pea ‘oku ‘ikai ke ‘uhinga ‘eni ko kinautolu na’a nau fili ke poupou ki he Palemia na’e ‘ikai kenau fili’aki honau konisenisi. ‘Oku mahino pe foki ‘oku ‘i ai ‘a e ni’ihi ‘i he ongo tafa’aki na’e ‘ikai kenau ngāue’aki ‘a honau konisenisi ki he ‘enau paloti, ka na’a nau ngāue’aki ha ngaahi ‘uhinga kehekehe.

Ko e me’a ia ‘a e tokotaha fili. Ko ia ‘oku ne ‘ilo pe na’a ne fili’aki hono konisenisi pe ‘ikai.

Ko e makehe ko ia ‘o ‘Aisaké he ko ia tokotaha pe na’e fili ke ‘oua ‘e paloti. Pea ‘oku ‘alu foki e manatu ki he paloti ke fakahifo ‘a e Palemia, Lord Tu’ivakano, he 2012. Ko e tokotaha mei he fa’ahi ‘a ‘Akilisi Pohiva, ‘a ia ko Dr. Sitiveni Halapua, na’a ne fili ke ‘oua ‘e kau ia he paloti. ‘Oku tatau pe ‘eni mo e me’a na’e fai ‘e ‘Aisake. Kā, ko e kehe, he ko ‘Aisake ko e Minisitā ia, pea mei he Tepile ‘a e Pule’angá.

‘Oku a’u foki ki he ‘aho ni, ko e kau taki ‘o e Temó ‘oku nau kei tukuaki’i pe ‘a Halapua ki he ‘ikai ke ikuna ‘a e paloti ke fakahifo ‘a Lord Tu’ivakanō he 2012.

Na’e ‘ikai ke hanga ‘e he ta’efili ‘a ‘Aisake Eke ke ne uesia ai ‘a e ola ‘o e paloti ke fakahifo ‘a e Palemiá. Kā, na’e tokolahi e kakai na’a nau ‘ohovale mo malie’ia he’ene ‘ikai kau ki he palotí.

‘Oku mahino pe ia ki he tokolahi ko ‘Aisake na’e ‘ikai pe ke memipa ia he Paati Temokalatí, kā na’a ne poupou pe ki he ngaahi fokotu’utu’u mo e ngaahi polisi na’e fakahā he kemipeini ‘o e 2010 mo e 2014.

Kā, ko e hā na’e poupou ai ‘a ‘Aisake kia ‘Akilisi Pohiva neongo na’e ‘ikai memipa he Temo? Ko e tali pe ki ai ‘oku mahino, na’e tui a ‘Aisake ki he malanga ‘a ‘Akilisi fekau’aki mo e faitotonu mo e pule lelei.

 

Tau’atāina pea ko e ma’olungataha ia he fili ‘o e 2014

Na’a fakahā mahino ‘e ‘Aisake kia ‘Akilisi mo e Paati Temó, ‘oku leleiange pe ‘ene tu’u tau’atāiná ki hono vahenga filí. Kā, ko e fili ‘o e 2014 ko ‘Aisake Eke na’e ma’olungataha hono fili ia ‘e he kakai.

‘I he 2010, ko e toko 679 pe peseti ‘e 24.1% na’e fili ‘ia ‘Aisake mei hono vahenga Tongatapu 5. Kā, ‘i he 2014, na’e kake ai ‘a e fika ‘o ‘Aisake ‘o toko 1682 pe ko e peseti ‘e 58% na’e fili ‘iate ia. Ko e tokolahitaha ‘eni ‘o e fili ‘i ha kanititeiti ‘i he 2014.

Ko ‘Akilisi Pohiva, ko e toko 1657 na’e fili ai he 2010, pe ko e peseti ‘e 62.5%. Kā, ‘i he 2014 na’e holo ‘aki ‘eni ‘a e toko 175 pe ko e peseti ‘e 9%, ‘o fili ai ‘a e toko 1482, pe ko e peseti ‘e 53%.

‘Oku fakafuofua foki kapau ‘e toe fili ‘a ‘Akilisi Pohiva ‘i he 2018, pea hokohoko atu aipe holo kuo ne a’usia, ‘e peseti pe ‘e 44% ‘e fili ‘iate ia mei Tongatapu 1.

Kā, ko hono fakalea ‘e tahá, ko e kotoa ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakai ‘e toko 17 ‘i Fale Alea, ko e manakoataha he fili ‘o e 2014, ko ‘Aisake Eke, ma’olungataha fakafika pea toe ma’olungataha fakapeseti.

Ko e fakafofonga ‘eni ‘oku poupouataha ‘e he kakai, pea kapau ‘oku ‘i ai ha lau fakatemokalati, ko e tokotaha ‘eni ke ‘oange ki ai ‘a e faka’apa’apa’i lahitaha koe’uhí ko e tu’unga ma’olunga na’e fili ai ia ‘e he kakai.

Ko e kau fakafofonga Fale Alea pe foki ‘e toko 4 mei he kakai, na’a nau ‘ova he peseti ‘e 50% ‘i hono fili kinautolu ‘e he kakai. ‘Oku taki heni ‘a ‘Aisake, ‘a ia ko e peseti ‘e 58%, fika ua ki ai ‘a Fe’ao Vakatā ko e peseti ‘e 54.7%; pea fika tolu ki ai ‘a ‘Akilisi, ko e peseti ‘e 53.5%; pea fika fā ‘a Saia Piukala ko e peseti ‘e 50.3%.

Ko e toko fā pe ‘eni na’e ‘ova he peseti ‘e 50% ‘a e kakai na’e fili ‘iate kinautolu. Ko e ma’ulalotaha foki ko Penisimani Fifita ‘o Tongatapu 9, ‘a ia ko e peseti pe ‘e 25.3% na’e fili ‘iate ia. Ko e toko 9 ‘o e kau fakafofonga ko e peseti pe ‘e 30+% na’e fili ‘iate kinautolu, pea ko e toko 3 na’e a’u ‘o ‘ova he peseti ‘e 40%.

‘Oku mahu’inga foki ‘a e tokanga ki he ngaahi fika ko ‘eni mei he fili Fale Alea ‘o e 2010, pehē ki he 2014. ‘Oku fai ha faka’uto’uta lelei mei heni ki he fili ‘o e 2018. Ko e me’a foki ‘eni ‘oku mahinó, ‘oku fa’a fai e ta’etokanga kiate kinautolu fo’ou koee ‘oku nau lesisita ke fili. Ko e kau fili fo’ou ‘oku ‘ikai ke lava ke fakapapau’i ia pe tenau fili he kau fakafofonga motu’a pe ‘ikai.

 

Fekau ke fakafisi ‘a ‘Aisake, Minisitā Pa’anga ‘a Lavemaau?

Kuo ma’u ha fakahā falala’anga kuo fakahifo ‘a ‘Aisake mei hono lakanga ko e Minisitā Pa’angá, ‘i hono fekau mei ha tohi mei he Palemia ke fakafisi, pea ke fakahoko ‘eni kimu’a he fakataha Kapineti ‘i he 9 ‘o e pongipongi Monite, 6 ‘o Ma’así.

Kuo ‘osi fetongi ‘a ‘Aisake ‘e Tevita Lavemaau, ko e hiki mei he Minisitā Tānaki Pa’anga mo e Kasitomú, ki he Minisitā Pa’angá.

Ko e taha e mitia ‘oku ngāue ofi mo e Palemia, TNews ‘a Setita Mila ‘I Nu’usila, na’a nau ‘uluaki tukumai ‘a e ongoongo ni, kā na’e toe fehu’ia pe foki he na’e te’eki ai ke ‘omai ha fa’ahinga tala faka’ofisiale fekau’aki mo e me’a ni.

Ko e me’a ‘oku tu’u ki ai ‘a e nusipepa ni, ‘oku mo’oni pe ‘a e ongoongo ‘a e TNews, he ‘oku anga maheni pe ‘a e fa’a talanoa ‘a e Palemia ia mo e TNews, kā ‘oku te’eki ai ke tukuatu faka’ofisiale.

‘Oku fakafisi ‘a e Minisitā Pa’angá pea ‘oatu ‘a e ‘uhinga ‘e ua ‘e he Palemia, ‘a ia ko e ‘ikai ke ne paloti, pea mo e pehē ne fa’a ‘i ai ‘a e tōkehekehe he fengaue’aki mo e Palemia.

‘I he tohi fakafisi ‘a ‘Aisake, mo ‘ene tali ki he tohi fekau ‘a e Palemia, na’a ne pehē ai: “Koe’uhí ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi tukuaki’i ‘e ni’ihi ‘i he fokotu’u ‘e 17 ‘oku mo’oni, pea ‘i ai mo e ngaahi tukuaki ‘e ni’ihi ‘oku ‘ikai ke mo’oni, pea tonu ke fakatokanga’i, kā ‘oku ou kei falala atu pe ki ho’o taki.”

Ko e fili fakakonisenisi ‘eni ‘a ‘Aisake. Na’e ‘ikai ke ne folofua pe ha me’a ‘o fakatatau ki he fa’ahi ‘oku kau pe ta’ekau ki ai.

Ko e ongo me’a ‘e ua, mei he ngaahi me’a ne fai ai ‘a e tukuaki’i ‘o e Palemia, na’e pehē ‘e ‘Aisake na’e mo’oni, ‘a ia ko e ta’efakalao ‘a e ngaahi me’a fekau’aki mo e Minisitā mālōlō, ‘Etuate Lavulavu, pea pehē mo e ngaahi tu’utu’uni ta’efakalao fekau’aki mo e Sea ‘o e Komiti Fokotu’utu’u ‘o e Sipoti 2019, Lord Sevele.

Hili ‘a e paloti ke fakahifo ‘a e Palemia, na’e fiema’u ‘e he Palemia ke sio kia ‘Aisake. Na’a ne fakahā kia ‘Aisake ‘oku “hoha’a ‘a e kakai ‘i he ‘ikai ke hiki nima”, neongo ‘a e ikuna. Kā, na’e talaange ‘e he Palemia kia ‘Aisake “’oku kei lele lelei pe ‘a e fengāue’aki.”

Kaekehe, hili pe ko ‘eni, kuo fekau ke fakafisi. Ko e tali ‘a ‘Aisake ki he ‘uhinga hono ua na’e fekau ai ke fakafisi, na’e te’eki ai h taimi na’e leaange ai ‘a e Palemia kiate ia fekau’aki mo ha me’a ‘oku fai ai ha tōkehekehe.

‘I he tohi ‘a ‘Aisake, na’a ne pehē ai ‘oku mahino ‘oku ‘i ai pe ‘a e ngaahi me’a ‘i he loto ‘o e Palemia ‘oku ne tuku fufū ‘o ‘ikai vahevahe ke fai ha talanoa pe ko ha tali ki ai. ‘Oku ‘ohovale heni ‘a ‘Aisake he ‘uhinga ko ‘eni, he na’e ‘ikai ha’ane ‘ilo ki ai. Kā, ko e founga ngāue anga maheni pe foki ‘eni ‘a e Palemia, ‘a ‘ene fakafufū hono loto, mo e ngāue houtamaki ki ha taha ‘oku kehe ‘ene tu’u meiate ia.

‘Oku kau foki ‘eni he palopalema lahi ‘o e fengāue’aki mo e Palemia he ‘oku ‘ikai ko ha tokotaha ‘ata kitu’a ‘ene mo’ui, pea ‘oku toe pehē pe mo ‘ene ngaahi polisi ‘i hono Pule’angá. Kā, ko e ‘ata kitu’a, ko e poutuliki mahu’inga foki ‘eni ‘o e pule lelei.

‘Oku kau foki ‘a ‘Aisake he Minisitā Pa’anga taukeitaha he Pule’angá. Na’a ne Minisitā Pa’anga ‘i he Pule’anga ‘o Lord Tu’ivakanō ‘o ne fetongi ‘a Lisiate ‘Akolo. Pea na’e toe fili pe ia ‘e ‘Akilisi ke ne hoko atu ko e Minisitā Pa’anga ‘i hono Pule’anga mei he kamata’anga ‘o e 2015 ‘o a’u mai ki he ‘aho ni.

 

Fakama’opo’opo fekau’aki mo ‘Aisake

‘Oku kau ‘a ‘Aisake he kau ako leleitaha ‘i he Kapinetí, pea ‘oku ‘i ai hono mata’itohi toketā.

‘Oku kau foki ia he taukeitaha ‘i he ngāue fakapa’anga ‘i he Pule’angá.

Kae mahalo ko e me’a mahu’inga ke fai ki ai ha tokangá ko e tokotaha ‘eni ‘oku falala’anga fekau’aki mo ‘ene to’onga mo’ui mo hono ‘ulungaanga.

Neongo ‘oku ‘ikai ha taha ‘oku haohaoa he mamani ko ‘ení, kā ‘oku kau ‘a ‘Aisake he tokotaha ‘ulungaanga taau he Kapinetí.

Ko e tokotaha tui mo ‘ofa ‘Otuá. Ko e tokotaha ‘oku ‘ikai ke ne toe fakatonuhia’i ‘a e ta’efaitotonu mo e angahalá. ‘Oku ne ‘ofa mo tauhi hono famili.

Hangē ko e lau ‘a e ni’ihi mei hono vahenga: “Ko e tangata ‘eni ‘oku ‘ofa fonua, pea ‘oku mau falala ki ai ke ne tataki ke malu’i ‘a Tonga mo fai e me’a ke langa hake ai e fonuá.”

‘Oku ‘ikai faka’amu ‘a e nusipepa ni ke ‘oatu heni ‘a e ngaahi faikehekehe ‘a e Palemia mo ‘ene Minisitā Pa’angá, kā ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakamo’oni fe’unga ‘i he ‘uluaki ta’u ‘e ua ‘o e Pule’anga ko ‘ení, ‘oku lahi e ngaahi fakahoko ngāue kuo fai, pea feinga ‘a e Palemia ke liliu ‘o hoko ai e ngaahi tu’u fehangahangai fakataimi.

‘Oku kau heni ‘a e me’a na’e hoko kia Lavulavu, pea pehē foki mo e me’a na’e hoko ki he faka’eke’eke ‘o e Palemia kimu’a ‘i he Hilifaki Kalauni mo e Makasini Forbes, ‘o totongi ai ‘a e $250,000 ki he kautaha makasini.

(132)

Facebook Comments