Na’e fakahoko ‘i he Tusite ‘o e uike kuo ‘osi ‘a e polokalama talitali ‘i he Kolisi ko Tupou ‘o e matapule mei he Kochi Chuou High School mo e Aomori Yamada High School mei Siapani Mr. Nishikawa Seizan ‘a ia na’e folau mai mo Toetu’u Tupou ko ha matapule Tonga na’e va’inga ‘akapulu pea kuo hoko ko e tangata’i fonua Siapani.

    Na’e ‘i Tonga ni ‘a Toetu’u mo Seizan ‘ona folau atu ‘i he Tu’apulelulu ‘o e uike kuo ‘osi moe ongo talavou mei he Kolisi ko Tupou pea mo e Kolisi Tonga ‘a ia ‘oku na ma’u sikolasipi ako mo ‘akapulu ‘i Siapani.

    Ko e ongo talavou na’a na ma’u ‘a e faingamalie mei he Kolokakala mei Tatakamotonga. Mei he Kolisi Tonga ko Fakataha Kauhoke Havili, ta’u 15 pea mei he Kolisi ko Tupou ko Sione Sime Ma’u ta’u 15 ‘a ia ‘oku na fakatou ‘i he levolo ‘o e foomu 5. Ko Fakataha ko e foha ia ‘o Holikimafua pea mo Filila Havili ‘a ia ko e fika ua ‘i he fanau pea ko Sione ko e fika 6 ia ‘I he fanau ‘a  ‘Atelaite Ma’u pea mo Lelenoa. Na’e ‘i he polokalama ni ‘a e ongo Pule ako ‘o e ongo Kolisi pehe ki he matu’a ‘a Sione pea mo Fakataha pea mo e matu’a ‘a kinautolu na’a  nau ‘osi folau atu ‘I he polokalama sikolasipi ni.

   ‘Oku taulua ‘a e faingamalie ni ma’a e ongo Kolisi he ‘oku na vakavakaua he teu tangata ko e siofaki ha ngaahi faingamalie li’oa pehe ni ma’a ‘ena fanau he kuo lo tolu ‘a e lalanga ‘o fatufatu ‘enau mo’ui fakatu’asino, fakalaumalie mo lokiako. ‘Oku fisifisimu’a ‘a ‘ena teu tangata he ‘oku ope atu ‘a ‘enau mamahi’i ‘a e taumu’a ke hoko kinautolu ko ha kau ‘amipasitoa lelei ke toe lahiange pea fakaava mai ha ngaahi matapa tatau ma’a e ako lolotonga. Ko e matavai ‘oku mahua mei ai ‘a e tapuaki ‘o lave monu ai ‘a e ngaahi famili tokolahi ‘i Tonga ni. Kuo hoko ‘a e kau mu’aki ko e amatakiloa ma’a e muiaki ke  nau papaasi ‘a e fuka ke ‘oua ‘e tu’u ha taimi.

   Na’e kamata ‘i Sepitema ‘o e ta’u kuo ‘osi ‘a e faingamalie ako mo va’inga ‘akapulu ko ‘eni ‘a ia kuo ‘osi ‘i Siapani ai ‘a Manase Havili na’e ako ‘i he Kolisi ko Tupou pea mo Tupou Mahe na’e ako ‘i he Kolisi Tonga. ‘I he uike ua kuo maliu atu na’e ‘osi folau atu ai ‘a Lisala Finau mei he Kolisi Tonga pea mo Haniteli Vailea mei he Kolisi ko Tupou. Ko Manase Havili ko hono tehina ‘a Fakataha kae fakatatau ki he fakamatala ‘a Toetu’u ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha kaunga ‘o Manase ki hono fili atu ko ia ‘o Fakataha he ‘oku tuku mai ‘a e falala ‘a Siapani ki he ongo Pule Ako ‘o e Kolisi ko Tupou mo e Kolisi Tonga ke na filifiliange ha ni’ihi pea mei ai ‘oku fai ‘a hono siofi pea mo vakai’i ‘e he ‘apiako ‘a e puipuitu’a ‘o e tokotaha kotoa pe, mei he ‘akapulu,  sipoti, ‘ulungaanga pea mo lokiako foki.

   ‘I lea ‘a e ongo Pule Ako, Kalafitoni Latu pehe kia Rev. Dr. ‘Alifeleti ‘Atiola na’a na fakamalo’ia ‘a e ‘ofa pehe ‘a e fakalotolahi ki he ongo tamaio’eiki kuo foaki ki ai ‘a e faingamalie ke na mahu’inga’ia pea mo fakahounga ‘a e faingamalie ni ke fakahoko ‘a hona tukuingata mo e ‘ona manatu mai ki ‘api pea ko e matapa kuo fakaava mai ke hoko ko ha fakatu’amelie ki he kau muiaki pea mo e kaha’u ‘o e fonua. Ko e ongo talavou na’e fili’i ko Havili ‘oku ne lava ‘o va’inga’i pe ha tu’unga he tautua’a ‘a ia na’a ne le’okolo he timi fakafonua si’i hifo he ta’u 15 pea ko Ma’u ‘oku va’inga foueti taka pea ko e ongo matapule ni na’a na kau ki he timi ‘atelita ‘a e ongo kolisi pea na fakatou va’inga ‘akapulu ‘i he grade 3.

    Ko Toetu’u na’a ne tupu hake pe ‘i Tonga ni ‘one ako ‘i he Kolisi ko Tupou hoko atu ki he Ako Ma’olunga ko Tupou ‘one ma’u ai ‘a e faingamalie va’inga ki Siapani. ‘Oku ne lolotonga va’inga ma’a e taha ‘o e ngaahi kalapu tala ‘a Siapani pea kuo ne ma’u hoa mo nofofonua ‘i Siapani ka ‘oku tokoni kia Seizan ‘i he ngaahi fakafetu’utaki ‘o malava ke ola ‘a e misi na’a ne ma’u ko e faingamalie na’a ne ma’u mo e ni’ihi kehe pe ki mu’a ke hokohoko atu ma’a e ongo Kolisi tupu’a ni ‘i he taumu’a ke vaofiange ‘a e va ‘o e ongo ako’anga.

    Na’e fakaha ‘e Sione Ma’u ‘a ‘ene matu’aki hounga’ia ‘i he ma’u ‘a e faingamalie ni pea ko e tapuaki ia ma’a hono ki’i famili. Ko e pole ‘oku mahu’inga he te ne fakahoko ‘a hono tukuingata ke leleaki’i ‘a e fuka ke ‘oua pe ‘i ai ha taimi ‘e tu’u ka ke kei hokohoko atu ‘a e faingamalie ni ma’a e fanau ako ‘oku nau muimuiange ‘i honau tu’a.

    ‘I he taimi tatau na’e fakaha ‘e Havili ia ‘ene fiefia ke puke ‘a e faingamalie ni ma’ana ke malava ke hoko atu ‘a ‘ene ako pea mo e ‘akapulu ‘i ha taumu’a ke tokoni mai ki hono famili. Na’a ne fakamalo’ia ‘a e tuku mai kiate ia ‘a e falala ‘a e ako pea ‘oku ne kukukuku ‘a e mata’ikoloa na’e tokaki mei he’ene ongomatu’a pea mo e teu tangata mei he ako’anga.

    Na’e toe lava atu ‘a Toetu’u pea mo Nishikawa ki he ‘api ‘o e ongo talavou ke fai pe ha talanoa makehe ko ha talatalaifale mo e ongomatua ki he tukunga ‘o e sikolasipi, ngaahi ‘ulungaanga pea mo e naunau ‘o e fonua ‘e mavahe atu ki ai ‘a honau ngaahi foha pea mo e kaha’u ‘o e fanau ko ‘eni ‘i Siapani. Ko e sikolasipi ko ‘eni ‘oku fakakakato ai ‘a ‘enau ako Kolisi pea hoko atu ki he ‘Univesiti pea mei ai ko e feinga fakafo’ituitui ‘a e tamasi’i takitaha ke fili kinautolu ki ha kalapu ki he va’inga supa ‘a Siapani.

    Na’e fakaha ‘e Nishikawa “ fakamalo ki he teu tangata lelei ‘a e ongo kolisi, pea hounga kiate ia ‘a e ‘ofa mo e falalaange kiate kinautolu ‘a e matu’a mo e ongo ako’anga. Te u tauhi pe ho’omou fanau ‘o hange ko ha’aku fanau ke nau ongo’i pe ko e mavahe mei ‘api ki ‘api he ‘oku hounga kia au ‘a e toka’i ‘oku mou fakahoko”.. ‘Oku ‘ikai ko e ako pe mo e ‘akapulu ‘oku nofo taha ki ai ‘a e sikolasipi ni ka ‘oku nau siofaki mo e kumi ‘a e ngaue ‘a e fanau ni hiliange ‘a ‘enau ako.

    Fakatatau kia Toetu’u, ko e matapa kuo fakaava mai pea ‘oku ne fakahoko ‘a hono lelei taha ke vahevahe ki he fanau ‘a e lelei te nau ma’u ‘a ia kuopau ke fou he kalusefai mo e mo’ui fakatefito he ngaahi ‘uuni lelei na’e tanupou mei ‘api ke ‘oua ‘e hiki mei ai ‘a e manatu ‘a e ki’i tamasi’i kotoa pe. Ka nau fakahoko ‘a honau lelei taha ko e fanau ‘eni te nau hoko ko ha kau mo’ungatangata ‘o e ‘akapulu ‘i Siapani.

    Ko e makakoloa ‘a Tonga ‘a hono kakai, pea kuo hoko ‘a e taleniti ‘i he sipoti tautefito ki he ‘akapulu ko ha ‘inivesi lelei ‘a Tonga ‘i he ngaahi faingamalie kuo ma’u ‘o nau va’inga ‘i he ngaahi fonua kehekehe pe kae tautefito ki Siapani ‘oku lahitaha ‘a e faingamalie ‘oku tafe mei ai. Tokolahi ‘a e ni’ihi kuo nau ma’u faingamalie ‘akapulu ki Siapani, kuo nau ala mai ‘o tokoni’i ‘a e ni’ihi kehe pe mei he ngaahi ako’anga ke nau ma’u ‘a e faingamalie tatau pe. Na’e foaki atu ‘e Nishikawa mo ha ngaahi me’a’ofa ki he ongo Kolisi kau ki ai ‘a e ngaahi pulu va’inga mo e falani ‘akapulu.

(27)

Facebook Comments