Etuate Lavulavu

Na’e tu’utu’uni ‘a ‘Eiki Fakamaau Lahi Owen Geoffrey Paulsen he Tu’apulelulu kuo’osi he Fakamaau’anga Lahi ke ‘oua e tali e kole ‘a ‘Etuate Sungalu Lavulavu ke toloi e totongi hono mo’ua kia Toketa Viliami Uasike Latu pea mo Silivenusi To’a.

Ko e ‘ikai ‘eni ke tali e kole ‘a e Faka’iloa hili e ikuna ‘e Viliami Latu mo Silivenusi To’a ‘a e hopo ‘i honau vaha’a mo Lavulavu he ‘aho 17 ‘o Sune ‘o e ta’u 2016 he Fakamaau’anga Lahi pe.

Pehe ‘i he fakamatala ‘a William Clive Edwards Senior ko e fakafofonga Lao ‘a e ongo Talatalaaki ko e toe hopo ‘eni hili e hopo ‘i he vaha’a ‘o e ongo Talatalaaki mo Lavulavu felave’i mo e ta’efakalao hono fili ia kene hoko ko e fakafofonga Fale Alea ‘o e kakai he Vahenga Vava’u 16 he ‘aho 27 ‘o Novema ‘o e ta’u 2014.

‘I he hopo koia na’e tu’utu’uni ai e Fakamaau’anga ke halaia ‘a Lavulavu pea kene totongi huhu’i e pa’anga ‘e TOP$69, 319.90 kia Viliami Latu. Ko e hopo leva ko ‘eni ko e kole ia ‘a Lavulavu ki he Fakamaau’anga ke fai mu’a ha tu’utu’uni ke totongi fakakongokonga pe hono mo’ua kia Viliami Latu pea ke toe ‘oange ha taimi ke fakahoko ai ‘a e totongi huhu’i ‘o e pa’anga ko ‘eni. ‘I he’ene pehe na’e toe fakahu atu ai ‘e Viliami Latu ‘ene tohi ki he Fakamaaua’nga Lahi ke fakafepaki’i ‘a e tohi kole ‘a Lavulavu ko ‘eni.

‘I he tohi fakamafai koia na’e fakahoko ‘e Viliami Latu felave’i mo hono totongi fakafoki ange ‘e Lavulavu ‘a e pa’anga ko ‘eni na’e pau ai ke ‘uluaki totongi ange ‘e Lavulavu ‘a e pa’anga ‘e TOP$10, 000.00 kimu’a he ‘aho 10 ‘o Novema ‘o e ta’u 2016. Na’e toe ‘oatu mo e tohi fakamafai meia Latu kia Lavulavu ‘o pehe kuopau kene totongi ange mo e totongi hoko ‘a ia ko e pa’anga ‘e TOP$30, 000.00 kimu’a he ‘aho 30 ‘o Siulai ‘o e ta’u kuo’osi. Ko e pa’anga leva ‘e TOP$10, 000.00 na’e pau ke totongi ia ‘e Lavulavu kimu’a pe ‘i he ‘aho 10 ‘o Tisema ‘o e ta’u kuo’osi aipe. Ko e totongi faka’osi na’e pau ai ke totongi fakafoki ‘e Lavulavu ‘a e pa’anga ‘e TOP$10, 000.00 kia Latu ‘o ‘oua ‘e toe tomui ange he ‘aho 30 ‘o Siulai ‘o e ta’u ni.

‘I he tu’utu’uni fika ‘uluaki koia felave’i mo e totongi fakafoki ‘e Lavulavu ‘a e pa’anga ko ‘eni na’e pau ai kene totongi ‘a e pa’anga fakakatoa ‘e TOP$9,316.90 pea ko e totongi tupu ‘o e teemi totongi koia ‘e ‘ikai ke fiema’u ke toe totongi ia ‘e Lavulavu.  Kapau leva ‘e ‘ikai ke malava ‘a Lavulavu ‘o fakahoko ‘a e totongi ko ‘eni he ‘aho pau na’e tu’utu’uni e Fakamaau’anga Lahi fakataha pea mo Latu kiai pea ‘e ‘e pau leva kene totongi kakato ‘a e pa’anga fakakatoa ‘e TOP$69, 316.90 fakataha mo e totongi tupu ‘o fakatatau ki he tu’utu’uni ‘a e Fakamaau’anga Lahi.

Kaekehe, ‘i he tohi kole koia ‘a Lavulavu ke toloi mo fakasi’isi’i pa’anga koia kene totongi fakafoki he ngaahi teemi takitaha na’e fakataumu’a ia ke holoki hifo ‘a e mahu’inga ‘o e pa’anga kene totongi he mahina koia ko ‘Aokosi ‘o e ta’u kuo’osi  pea mo Tisema ‘o e ta’u kuo’osi aipe kene totongi pe ‘a e pa’anga ‘e TOP$10,000.00. ‘I he’ene pehe, na’e kole ai ‘e Lavulavu kene totongi pe ‘a e pa’anga ‘e TOP$20,000.00 he a’u atu koia ki he ‘aho 30 ‘o Siulai ‘o e ta’u 2018.

Ko e tefito’i ‘uhinga na’e fakahu ‘aki ‘e Lavulavu ‘ene tohi kole ko ‘eni ki he Fakamaau’anga ko ‘ene pehe ‘oku ne si’i masiva. ‘I he’ene pehe ko e pa’anga pe ‘e TOP$10,000.00 ‘i he lolotonga ni ‘oku ‘i hono nima ke totongi ‘aki ‘a e konga ‘o hono mo’ua kia Viliami Latu. Na’e toe fakaha ‘e Lavulavu ‘o pehe ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha’ane ma’u’anga pa’anga humai  makehe ange mei he ngaahi ngaue fakangoue ‘a ia ‘oku te’eki ke totongi mai ‘a ‘ene koniteina me’akai na’e uta atu ki Nu’u Sila talu mei Fepueli ‘o e ta’u kuo’osi. ‘Ikai ke ngata ai ka ‘oku ‘ikai ke fakahoko ‘e he Pule’anga ‘enau palomesi ‘o pehe kuopau kenau feinga’i ha maketi ‘i Tu’apule’anga ke uta kiai ‘a e ngoue ‘a e kau ngoue ‘a Tonga ni. Tupu mei he ngaahi makatu’unga ko ‘eni ‘o e te’eki ke ‘omai ‘a ‘ene totongi ‘o e koniteina me’akai na’a ne uta ki Nu’u Sila fakataha mo e ‘ikai malava ‘e he Pule’anga ke fakahoko ‘enau palomesi ki he kau Ngoue ‘oku ne fokotu’u ai ia he tu’unga ‘o ‘ikai ai kene malava ‘o totongi fakafoki ‘a e konga ‘o hono mo’ua kia Viliami Latu. Na’a ne fakaha ai heni ki he Fakamaau’anga ‘o pehe ‘oku fakafuofua toli ‘ene ngoue he vaeua’anga ‘o e ta’u ni pea ‘e a’u nai ki he ‘aho 30 ‘o Siulai ‘o e ta’u ni kuopau ke totongi ‘osi kotoa ai hono mo’ua kia Viliami Latu. Pehe ‘e Lavulavu ‘oku ‘ikai ha toe me’a ‘oku ne fiema’u ka ko e fakamaau totonu pe mo ha taimi ke totongi ai hono mo’ua.

Hili ia na’e hoko atu ki he fakamalanga ‘a Edwards ‘o pehe ‘oku ‘ikai ha mafai ‘e taha ‘o e Fakamaau’anga ke vahevahe ha taimi ke totongi fakakongokonga ai ha mo’ua ‘o ha taha ki ha taha. ‘Ikai koia pe ka ko e ngaahi makatu’unga ko ‘eni ‘oku fakahoko ange ‘e Lavulavu ko e ngaahi makatu’unga tatau pe ia na’a ne fakahu ange ‘aki ‘ene tohi kole hili hono fekau’i kene totongi ‘a e ‘uluaki totongi mo’ua kia Viliami Latu he ‘aho 11 ‘o ‘Aokosi ‘o e ta’u kuo’osi.

Na’e hoko atu ai ki hono fakaha ‘e Viliami Latu ‘i he’ene tohi fakafuakava ko ‘ene fakamo’oni ‘i he hopo ni ‘o pehe ‘oku ‘ikai mo’oni ‘a e fakamalanga ‘a Lavulavu ‘o pehe ‘oku masiva he ‘oku ‘i ai ‘ene keli’anga maka. ‘Ikai koia pe ka ‘oku toe totongi lelei ia mei he’ene ngaue fakafale’i felave’i mo e ngaue langa fakalakalaka ‘i Popua ‘a ia na’e faka’ikai’i ‘eni ‘e Lavulavu.

Hili ia na’e fakamalanga ‘a ‘Eiki Fakamaau Lahi Paulsen ‘o pehe ‘oku ne lave’i ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha pa’anga ‘a Lavulavu he lolotonga ni ke totongi hono mo’ua kia Viliami Latu ka neongo ia ‘oku ‘ikai ke tali ‘a ‘ene ngaahi tohi kole ‘i he ngaahi makatu’unga.

Ko e ngaahi makatu’unga koia ‘oku kau kiai ‘a e ‘ikai ke ‘i ai ha mafai ‘o e Fakamaau’anga ke ue’i ha tu’utu’uni totongi huhu’i na’a ne ‘osi fakahoko ‘o tatau aipe kapau ‘e a’u ki he Fakamaau’anga Tangi. Tukukehe ange ‘o kapau ‘e maumau’i ‘e ha taha ‘o e ongo faha’i ‘a e tu’utu’uni koia ‘a ia ‘oku fakahoko ‘e Lavulavu pea ‘e fakamalohia leva ‘e he Fakamaau’anga ‘ene tu’utu’uni  pea ‘e ‘ikai ke toe fai e totongi kongokonga kae totongi kakato ‘o kau kiai mo e ‘ikai ke fiema’u ke toe ‘oange ha toe taimi makehe ki he fa’ahi totongi huhu’i ke fakahoko ai ‘a e totongi fakafoki ‘o e mo’ua. Lolotonga ia foki ‘oku te’eki ke fakahoko ‘e Lavulavu ha’ane tangi felave’i mo e hopo ko ‘eni pea ‘oku ‘ikai pe ‘i ai ha ‘elia ia he Lao ‘o e Fakamaau’anga Lahi ‘e ‘ata ai kene fakahoko ha tangi.

Hili pe foki koia ‘a e ‘uluaki tu’utu’uni ‘a e Fakamaau’anga ke totongi ‘a e ngaahi pa’anga ko ‘eni ‘e Lavulavu kia Viliami Latu na’a na fakahoko ai ‘a e aleapau ‘o felave’i peia mo e ngaahi totonu koia ‘a Viliami Latu  ki he ngaahi pa’anga koia ‘oku tu’utu’uni e Fakamaau’anga ke totongi ange kiate ia. ‘I he’ene pehe ‘e toki malava pe ‘a e Fakamaau’anga ke ala atu ‘o fai ha tu’utu’uni ‘o kapau na’e ta’efakalao ‘a e aleapau ‘i tu’a koia ‘o tatau kapau na’e fehalaaki hono fakalea pe ‘ikai ke fu’u faka’uhinga’i tonu. ‘I he’ene pehe na’e ‘ikai ha lave ‘e taha ‘a Lavulavu ki hano maumau’i ‘o e alepau koia pea ‘ikai ai ke lava e Fakamaau’anga ‘o fai ha toe tu’utu’uni kehe ange.

‘I he fakama’opo’opo ‘e Fakamaau Lahi Paulsen ‘ene fakamalanga he hopo ni na’a ne pehe ko e kanokato ia ‘o e ngaahi ‘elemeniti felave’i mo e kaveinga ‘o e hopo ni kuo ne ‘osi fakamalanga ‘aki. Na’a ne hoko atu ai ‘o pehe, neongo ai kapau na’e ‘i ai ha mafai ‘o e Fakamaau’anga Lahi ke fakahoko ha tu’utu’uni fakatatau ki he tohi kole ‘a Lavulavu he’ikai pe ke fakahoko ia makatu’unga he ‘ikai ha to nounou ‘a e Talatalaaki he ngaahi aleapau mo e Fakamaau’anga ‘o tatau pe mo e aleapau ‘i tu’a na’e fakahoko koia mo Lavulavu.

Tupu mei he ‘ikai ha pa’anga ‘a Lavulavu ke totongi ‘aki e konga hono mo’ua kia Viliami Latu ‘oku sio atu leva e Fakamaau’anga ki ha ngaahi koloa ‘e ala lava ‘e Latu ‘o fakatau atu pe fakatau tuki ke malava ‘o ma’u mei ai ‘a e ngaahi totongi ko ‘eni. Na’e toe pehe ai ‘e Paulsen, ko e hopo na’e makatu’unga mei ai ‘a e totongi mo’ua ko ‘eni ko e hopo mahu’inga pea na’e ikuna ia ‘e Latu. ‘I he’ene pehe, na’e fiema’u ke fakahoko pe ‘a e totongi mo’ua he taimi pe koia ‘oku fiema’u kiai ‘e Latu. Na’e ‘ikai ia ke fiema’u ke toe tuku ange ha taimi ke fe’unga mo e tu’unga fakapa’anga ‘o Lavulavu ke fakahoko ai ‘a e totongi mo’ua ko ‘eni.

Makehe ange mei ai na’e ‘ikai ke mei ma’olunga ‘a e totongi ko ‘eni na’e hilifaki ‘e he Fakamaau’anga kia Lavulavu ka ko e natula koia ‘o e taukapo na’a ne fakahoko.

‘I he lolotonga ni ‘oku ‘oange ‘e he Konisitutone fakataha pe mo e Lao Fakamaau’anga ‘a e totonu kia Viliami Latu kene fakamafai’i ha totongi kongokonga ‘o ha mo’ua ange kiate ia pea kapau leva ‘e toe ue’i ‘e he Fakamaau’anga ‘a e tu’utu’uni koia fakatatau ki he tohi kole ‘a Lavulavu ‘e ‘i ai leva e palopalema he totonu ‘a Latu ‘o malava ai kene toe hopo’i ia. ‘Ikai koi ape ka na’e fakaha ‘e Lavulavu he’ene tohi kole ‘o pehe ‘oku ‘ikai ha toe me’a ‘oku ne fiema’u ka ko e fakamaau totonu. Kapau leva ‘e fai ha tu’utu’uni fakatatau mo e tohi kole koia pea ‘oku ‘ikai leva ko ha fakamaau totonu ia ka ko hono toe tapalasia ia ‘o e fakamaau totonu.

Hili ia na’e tu’utu’uni aipe ‘a ‘Eiki Fakamaau Lahi Paulsen ke ‘oua ‘e tali ‘a e tohi kole koia ‘a Lavulavu pea kene toe totongi mo e fakamole ‘o e hopo ko ‘eni kia Viliami Latu hili hano fakama’opo’opo ‘e he Fai Lesisita Pule.

(52)

Facebook Comments