Pea kuo fakata’e’aonga’i ‘e he Fakamaau’anga Lahí

 

Lady Tuna Fielakepa

Lady Tuna Fielakepa

 

KUO tu’utu’uni ‘a e Tu’i Fakamaau Lahí, Owen G. Paulsen, ‘i he ‘aho 29 Ma’asi, 2016, ‘i he Fakamaau’anga Lahi ‘i Nuku’alofá, na’e ‘osi fokotu’utu’u pe ia kimu’a, ‘a hono fakanofo pe tuli ‘o Lady ‘Eseta Fusitu’a mo Lady Tuna Fielakepa mei hona lakanga ko e Talekita ‘o e Poate ‘a e Tonga Broadcasting Commission (TBC), pea na’e ta’efakalao ‘a hono fakangata kinaua ko e ongo Talekita.

Ko ia ai kuo fakata’e’aonga’i ‘e he Fakamaau’angá ‘a e tu’utu’uni ‘a e Minisitā ‘o e Ngaahi Poate ‘a e Pule’angá, Hon. Poasi Tei ke fakanofo ‘a e ongo Talatalaakí mei hona lakanga mo e fatongia ko e Talekita ‘i he Poate ‘a e TBC.

Ko e taha ‘eni ha hopo mahu’inga, ‘i hono ‘eke’i fakasivile ‘e he ongo Talatalaakí ke fai ha vakai ‘a e Fakamaau’angá ki hono fakalao ‘o e tu’utu’uni na’e fakahoko kiate kinaua.

Ko e launga na’e fai ‘e he ongo Talatalaakí, ko hono fakahifo fakamālohi kinaua ‘e he Minisitā, pea toe tali ‘e he Kapinetí, hili ‘a e ‘ikai ke na fakafisi pe ‘iate kinaua ‘i he kole ne fai ‘e he Minisitā ki he kotoa ‘o e kau Talekita ‘o e Poate, ke nau fakafisi.

Na’e toe tukuatu foki ‘e he Minisitā ‘a e tala’ofa ki hono ma’u pe ‘e he kau Talekita ha totongi ‘o ‘enau taimi na’e kei toe neongo hono tu’usi ‘enau konituleki ngāue, pea mo ha toe totongi kehe pe ki he ‘enau nofo he ngāue.

Na’e fakafisi kotoa ‘a e kau Talekita ‘o e Poate ‘a e TBC, makatu’unga ‘i he tu’utu’uni ‘a e Minisitā.

 

Ko e hā koaa e me’a na’e hokó?

Ko e puipuitu’a ki he me’a na’e hokó, ‘oku fekau’aki ia mo e palani ‘a e Pule’angá ke fakahoko ha liliu ki he ngaahi Poaté. Ko e me’a foki ‘eni ne talaki pe ‘e he Pule’anga ko ‘eni mei he kamata’angá, ‘a ia ko e pehē tenau fai ha liliu lahi ki he ngahi Poaté.

Ko e taha ‘o e ngaahi liliu ko ‘ení ko hono fakatahataha’i ‘o e Poate ‘e 15 na’e tukuatu ai e ngaahi sevesi kehekehe, ki he Poate pe ‘e 5.

Na’e fai heni hano fakakalakalasi ‘o e ngaahi Poate ‘o fokotu’utu’u fo’ou ki he ngaahi Poate lalahi ‘e 5, ‘o fakatatau ki he vāvāofi ‘enau ngaahi sevesí.

Ko e ngaahi Poate fekau’aki mo e fetu’utaki, ‘a ia ‘oku kau ki ai ‘a e TCC, TBC, mo e Tonga Post and Print, na’e fakatahataha’i kinautolu ki ha Poate lahi pe ‘e taha.

Na’e pehē pe foki ki hono fakatahataha’i ‘a e ngaahi Poate kehe, ki ha ngaahi Poate lalahi.

Na’e ‘oatu ai ha tu’utu’uni ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Poate, Poasi Tei, ki he kau Talekita kotoa kenau fakafisi ‘iate kinautolu pe. Pea ne toe fakahā pe tenau kei lava ke tohi kole kenau kau ki ha Poate ‘o fakatatau ki he tu’uaki kuo fai ‘o e ngaahi lakanga Talekita.

Kā, na’e ‘i ai ‘a e me’a mahu’inga na’e ‘ikai ke fai ha tokanga ki ai ‘a e Minisitā, kae’uma’ā ‘a e Palemia mo e Kapinetí, ko e me’a ko ‘eni, ko e ngaahi Lao na’e fa’u ke fakalele’aki ‘a e takitaha Poate.

Pea ‘i loto foki ‘i he ngaahi Lao ko ‘eni ‘a e ngaahi tu’utu’uni fekau’aki mo e lakanga mo e fatongia Talekita, pea ‘i ai foki mo e ngaahi aleapau mo hono taimi loloa.

Ko hono toe fakalea ‘e taha, na’e fatu ‘a e ngaahi Poate ‘i he Lao, pea ‘oku fakalele ‘i he Lao. Pea kapau leva ‘e fai hano veteki ke fai hano fa’u fo’ou, kuopau ke fai ‘i he Lao, ‘o ‘ikai ke fa’u ha Lao fo’ou ‘i he funga ‘o e maumau’i ha Lao ‘oku lolotonga mo’ui.

Ko e Talatalaaki ‘Uluaki, Lady ‘Eseta Fusitu’a, na’e fakafo’ou ‘ene aleapau ko e Talekita mo e Sea ‘o e Poate ‘a e TBC ki ha ta’u ‘e tolu, ‘o kamata mei he ‘aho 4 Me, 2014, ‘a ia ‘e toki ‘osi ki he ‘aho 3 Novema 2017.

Ko e Talatalaaki Ua, Lady Tuna Fielakepa, na’e fakafo’ou ‘ene aleapau ko e Talekita ‘o e Poate TBC ki ha ta’u ‘e tolu, ‘o kamata mei he ‘aho 16 Novema 2013, ‘a ia ‘e toki ‘osi ki he ‘aho 15 Novema 2016.

Ko e lōua foki ‘a e ongo Talatalaaki, na’e tali ‘ena ngāue ko e ongo Talekita ‘e he Kapineti.

‘I he ‘aho 12 Sune 2015, ‘i ha tu’utu’uni ‘a e Kapineti (Fika 608) na’e kamata ai ke fakahoko ‘a e ngaahi liliu ki he ngaahi Poate ‘a e Pule’angá. Na’e fai foki ‘a e tu’utu’uni ia ko ‘eni kimu’a pea toki fai ha fa’ahinga talanoa pe fevahevahe’aki mo e ngaahi Poaté.

Lady ‘Eseta Fusitu’a

Lady ‘Eseta Fusitu’a

Kā, na’e tukuatu ha tohi ki he kau Sea ‘o e Ngaahi Poaté ki ha fakataha makehe ke fai ha alea mo e Pule’anga fekau’aki mo e ngaahi liliu, pea toki fai ‘eni ‘i he ‘aho 19 Sune 2015.

‘I he ‘aho 1 Siulai 2015 na’e tukuatu ai ha tohi ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Poate ki he Sea ‘o e TBC (ko e Talatalaaki ‘Uluaki ia), ‘o fakahā ‘a e ngaahi liliu ‘e fai ki he ngaahi Poaté. Pea ‘oatu ai mo e ngaahi ‘uhinga ki he liliu ko ‘ení.

Na’e toe tukuatu foki ‘i he tohi ni ‘a e taimi ke fakahoko ai ‘a e ngaahi liliu ko ‘eni, pea ke fakahoko ia ke a’u atu ki e ‘aho 1 Sepitema 2015 kuo ‘osi to’o kotoa e kau Talekita lolotonga kae kamata e ngāue ‘a e kau Talekita fo’ou he ngaahi Poate fo’ou.

Na’e kamata foki hono talaki mo e tu’uaki ‘o e ngaahi liliu ‘oku fakahoko ‘e he Pule’angá, pea mo e ngaahi Poate fo’ou mo hono fiema’u ‘o e kau Talekita fo’ou.

Hon. Poasi Tei

Hon. Poasi Tei

Na’e taketi’i makehe nai ‘a e TBC?

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi me’a ne hoko ‘i he ngaahi tu’utu’uni ‘a e Minisitā ki he Poate ‘a e TBC ‘oku ‘asi mai kitu’a pea ne fakatupu ha ngaahi fehu’i tautefito ki he founga ne fai’aki ‘a e ngaahi tu’utu’uni kenau fakafisi.

Na’e ‘oatu ha tohi mei he Minisitā, hange pe ko e ngaahi Poate kehe, ke fakafisi ‘a e kotoa e kau Poate TBC ‘iate kinautolu pe.

Na’e mahino mei he ngaahi fakamatala na’e ‘ikai ke loto ‘a e kau Talekita ia kenau fakafisi, tukukehe pe ‘a ‘Ahongalu Fusimalohi.

Na’e ‘oatu ha launga ki he Komisiona ‘o e Vā mo e Kakai, mei he Poate ‘a e TBC, fekau’aki mo e ‘ikai fai ha talanoa mo e kau Talekita kae fai pe ‘a e tu’utu’uni mai kenau fakafisi.

Pea toe ‘omai foki ‘a e launga pe ko e hā kuo tu’uaki ai ki ha kau Talekita fo’ou lolotonga koia ‘oku kei ngāue pe ‘a e kau Talekita lolotonga.

Na’e ‘oatu ai ‘a e fetu’utaki mei he Komisiona, ‘Aisea Taumoepeau, ki he CEO ‘o e Potungāue ‘a e Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’angá. Pea ‘i he’ene lipootí, na’a ne pehē “Ko e kole ke fakafisi pe ‘iate kinautolu ‘a e kau Talekita ‘i he taimi na’e tukuange kiate kinautolu, ‘oku ‘ikai ke hoa ia mo e laumalie na’e fai’aki hono fili kinautolu, pea ‘oku ta’e’uhinga, pea ‘i he ‘eku fakakaukau, ‘oku ta’efakalao.”

‘I he ma’u ‘a e tohi mei he Minisita ki he kau Talekita kenau fakafisi, na’e tali e tohi ni ‘e he loea ‘a e TBC, Petunia Tupou, ‘o ne fakaha ai “’Oku ‘ikai fie fakafisi ‘a e kau Talekita ia.”

Na’e fakaanga’i pea fehu’ia ‘e he loea ‘a e tohi mei he Minisita, ‘a e laumalie ‘o e tohi, mo e fiema’u mai koee ke fakafisi ‘a e kau Talekita ‘i he houa ‘e 24. Na’e toe pehē ‘e he loea, kuo tuku fakatafa’aki ‘a e ngaahi me’a kuo hoha’a ki ai ‘a e kau Talekita kae fai leva hono talaki ‘o e liliu ia.

Kaekehe, ko e me’a ‘eni ne hokó. Na’e fakafisi pe ‘a Faifekau Dr Siotame Havea ia he na’a ne hiki ia ki ‘Aositelelia ‘i he’ene ngāue.

Na’e fakafisi foki ‘a ‘Ahongalu Fusimalohi ‘i he ‘aho 30 ‘o Sepitema ‘o fakatatau ki he tu’utu’uni ‘a e Minisitā. Hili pe ia na’e toe ‘omai ia ke hoko ko e Talekita ‘o e Poate Fakatahataha fo’ou ‘i he ‘aho hokó, 1 ‘Okatopa 2015.

Ko e fehu’i foki ‘oku te’eki ke fakamahino mai mei he Minisitā pe ko e hā ne fili makehe ai ‘a ‘Ahongalu Fusimalohi ia?

Na’e iku ‘o fakafisi ‘a e kotoa ‘o e kau Talekita ‘o e Poate TBC, tukukehe pe ‘a e ongo fefine Talatalaakí. Na’a na tui ‘oku ta’efakalao pe ‘e maumau’i ‘a e Lao ‘i hono fokotu’u mai kena fakafisi.

 

Tu’utu’uni ke fakangata ‘ena Talekita mo e ngaahi ‘uhinga

Koe’uhí na’e ‘ikai pe ke fakafisi ‘a e ongo Talatalaakí ‘iate kinaua pe, na’e ‘oatu ai ha tohi tu’utu’uni ‘a e Minisitā ‘i he ‘aho 16 ‘o ‘Okatopa 2015, ‘a ia ‘oku pehe ne tali ‘e he Kapineti, ke fakangata pe tu’usi ‘a e Talekita ‘a e ongo Talatalaakí ‘i he taimi 4:30pm ‘o e ‘aho Monite 19 ‘o ‘Okatopa 2015.

‘I he tohi tu’utu’uni ‘a e Minisitā, na’a ne ‘oatu ai ‘a ‘ene ‘uhinga: 1) ‘I he Kupu 14(6) ‘o e Lao ‘a e Ngaahi Poate, kuo ‘ikai ke ke fai ho fatongia Talekita, pea 2) ‘I he Kupu 14(7) ‘o e Lao, kuo ‘ikai ke ke lava ‘o fakahoko ‘a ho fatongia.

Na’e toe hoko atu foki ‘a e Minisitā ‘o ne tukuatu ha ‘uhinga ‘e 5 ‘a ia ‘oku ne tukuaki’i ai ‘a e ongo Talatalaakí.

1) Ko e ‘ikai lelei ‘a e tu’unga fakapa’anga ‘o e TBC, pea holo e tupu he ngaahi

ta’u kimui ni, ‘o a’u ki he mole he ta’u fakapa’anga ‘e tolu kuo hili.

2) Ko e lipooti mei he ‘Aotita Seniale Le’ole’o ko e TBC ‘oku ‘ikai fakalele lelei.

3) Ko e ‘ikai lava ‘e he TBC ke totongi ‘inasi ‘o e tupu ki he Pule’angá.

4) Ko e ‘ikai lava ‘e he TBC ke ‘omai e ngaahi lipooti ‘oku fiema’u – fakavaeua

ta’u mo fakata’u.

5) Ko e ngaahi fakamole ‘a e TBC ne a’u ki he $730,000, kuo lau ko e fakamole ‘a

e Pule’anga, neongo na’e ‘ikai fai ha alea pe femahino’aki pehē.

Na’e toe ‘oatu pe foki ‘e he Minisita ki he ongo Talatalaaki ‘a e faingamālie kapau tena fakafisi kimu’a pe ‘i he ‘aho 19 ‘Okatopa 2015 ‘e kei tu’u pe ‘a e tala’ofa totongi kinaua.

Ko e kotoa ‘a e ngaahi ‘uhinga ko ‘eni ne tukuatu ‘e he Minisitā, na’e tohi ki ai ‘a e Ongo Talatalaki ke fakaikiiki mai ‘a e ngaahi tukuaki’i ko ‘eni, pea ‘omai e ngaahi fakamo’oni.

‘Oku hange foki ko e ngaahi lipooti, ne ‘osi kakato pe ia, ka ko e hā koaa e me’a ‘oku ‘uhinga ki ai ‘a e Minisitā?

Na’e ‘ikai tali ‘e he Fakamaau ‘a e ngaahi fakamatala ‘uhinga ‘a e Minisita, koe’uhí pe he na’e ‘ikai lava ke ‘omai ha fakamo’oni, pea mo ha fakaikiki, neongo na’e kole ki ai ‘a e ongo Talatalaakí, pea toe fakamahino’i ko e ngaahi ‘uhinga ko ‘ení na’e ‘ikai ke totonu; ko e ngaahi tukuaki’i hala ‘o e ongo Talatalaakí.

 

 

Fakama’opo’opo ‘a e Fakamaau

‘I he tohi tu’utu’uni ‘a e Fakamaaú, na’a ne ‘ohake ai ‘a e me’a kehekehe ‘oku makatu’unga ai ‘ene tu’utu’uni, ‘a ia hanga pe ‘e he ngaahi fakamatala ‘o e hopo ia ‘o talamai mahino ‘a e ngaahi me’a koee ne maumau mo ta’efakalao ‘i he tu’utu’uni ‘a e Minisitā, ‘a ia ne fakamafai’i pe foki ‘e he Kapinetí.

Kā, ‘oku ‘i ai ‘a e me’a ‘e ua ‘oku fiema’u ke fai hano fakamamafa’i heni:

1) Na’e pehē ‘e he Fakamaau ‘oku mahino ‘a e ngaahi ‘uhinga ki hono fakangata ‘o e ongo Talekita, ‘oku ‘ikai ke ‘asi mai he tu’utu’uni na’e fai, ka ‘oku ‘ufi’ufi mai ia he ngaahi fakamo’oni kehe. Kapau ‘oku ‘ikai ‘ata kitu’a ‘a e ngaahi fakamatala mei ha tokotaha faitu’utu’uni, ‘oku malava ki he Fakamaau’anga kenau sio ki he ngaahi me’a ‘oku ‘ikai ‘ata mai kitu’a. (Duty of Candour)

2) Na’e pehē ‘e he Fakamaaú ‘oku ‘ikai ke toe veiveiua ia mei he ngaahi fakamo’oní ko e tu’utu’uni ke fakangata ‘a e ongo Talatalakí, ‘osi fai pe ia kimu’a pea toki fai e ngaahi fetu’utaki. (Predetermined). Na’e ‘osi tu’u pe ia he fakakaukau ‘a e Minisitā ke fakangata ‘a e ongo Talatalaakí kimu’a pea toki fai ha talanoa ki ai.

3) Na’e pehē ‘e he Fakamaau ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fekitoa kehe na’e ta’efakalao ai ‘a e tu’utu’uni ‘a e Minisitā ka he ‘ikai ke ne fakakau ia he’ene tu’utu’uni ki he ‘eke ni.

 

‘I hono fakata’e’aonga’i ‘a e tu’tu’uni ‘a e Minisitā ke fakangata ‘a e ngāue ‘a e ongo Talekita, kuo mahino mei heni kuo na toe hoko atu pe ‘ena Talekita he Poate ‘a e TBC, pea ko e Poate ko ia kuo fakataha’i ia mo e Poate ‘a e TCC mo e Tonga Post and Print.

Ko ‘Aminiasi Kefu, na’a ne fakafofonga’i e Minisitā, ma’ae Pule’anga Tongá. Pea ko W.C. Edwards na’a ne fakafofonga’i ‘a ongo Talatalaakí.

(27)

Facebook Comments