‘Oku ‘oatu ‘a e loto faka’ap’apa ki he Palemia ka ‘oku ou fie lave ki he’ene me’a ne ‘asi mai he ongoongo (news) ‘a ‘ene me’a ‘o pehē ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha mafai pe ivi ‘a e Pule’anga mo e Minisita Polisi ki he Komisions Polisi. ‘Oku lahi ‘a e ngaahi hoha’a ki he ‘ikai ke lava ‘o mapule’i ‘a e faahinga faito’o kona tapu ‘oku ui koe ‘aisi.

Ko e me’a ‘oku ou hoha’a kiai ko e taki hala’i ‘a e kakai ‘o e fonua ‘e he PM.

Ko e taki lelei ‘oku tonu ke ‘oua tene taki hala’i ‘a e kakai ‘o e fonua.

Ko e Lao ‘o e Polisi Tonga 2011 ‘oku tu’u mahino mai ai ‘oku pau ke fakaonogoongo mo talangofua ‘ae Komisiona Polisi ki he ngaahi tu’utu’uni ‘oku ‘omai mei he Minisita ki ha ngaahi me’a ‘e kau lelei mo malu ki he kakai ‘o e fonua.

‘Oku ou to’omai kakato heni ‘a e kupu 18 ‘o e Lao Polisi 2011:

18 Ngaahi tu‘utu‘uni ‘a e Minisitā
(1) ‘E ngofua ke ‘oatu ‘e he Minisitā ha ngaahi tu‘utu‘uni tohi ki he Komisiona felāve‘i mo e —
(a) fakahoko ngaue fakakatoa ‘a e Polisi Tonga; mo e
(b) ngaahi tu‘utu‘uni fakangāue mo e ngaahi tefito‘i ngaue mahu‘inga ‘a e Polisi Tonga ki he —
(i) ta‘ofi ‘o e faihia;
(ii) malu ‘o e komiuniti mo e maau ‘a e kakai; mo e
(iii) ngaahi me‘a fakalukufua fekau‘aki mo hono fakahoko ‘o e lao.
(2) Kuo pau ki he Komisiona ke faipau ki ha tu‘utu‘uni ‘i he kupusi‘i (1).
(3) Kuo pau ke ‘ikai ‘oatu ‘e he Minisita ha tu‘utu‘uni ki he Komisiona fekau‘aki mo e ngaahi me‘a ‘oku fakaha ‘i he kupu 20.
(4) Kuo pau ke ‘ikai ‘oatu ‘e he Minisitā ha tu‘utu‘uni ‘oku ta‘efakalao.

Koe kupu 2 si’i ‘oku ne fakapapaui’i mai ai ki he Komisiona kuopau kene fai pau ki he tu’utu’uni ‘ae Minisita.

Koe kupu 3 si’i ‘oku ne tuhu’i pau mai he ‘ikai ngofua ki he Minisita ke ne fai ha tu’utu’uni ki he Komisiona fekau’aki mo e ngaahi ngaue ‘oku hā he kupu 20 ‘oe Lao.

Ko e fakalea totonu ‘eni ‘a e kupu 20 ‘o e lao ‘oku ou ‘oatu kakato heni:

20 “Tau‘atāina ‘a e Komisiona
Kuo pau ke ngaue ‘a e Komisiona ‘o tau‘atāina mei ha taha, ki hono —
(a) tauhi ‘o e maau felave‘i mo ha taha pe kulupu ngaahi kakai;
(b) fakahoko ‘a e lao felāve‘i mo ha taha pe kulupu kakai;
(c) fakatotolo‘i ‘o e ngaahi hia; mo e
(d) ngaahi tu‘utu‘uni fekau‘aki mo e kau memipa ‘o e Polisi Tonga”.

Koe kupu 18 ‘oe lao ‘oku ne tu’utu’uni mai ai ke talangofua ‘a e Komisiona ki he Minisita ki he ngaahi taumu’a ngaue (policies) ‘e fekau atu he’e Minisita ki ai kene fai. Hangē ke fakatokolahi e kau Polisi, holoki e fai hia faito’o kona tapu ‘aisi mei he 100 ki he 40 he ta’u.

Ko e kupu 18 ‘oku ne talamai koe me’a ne me’a ‘aki ‘e he PM he Press Conference ‘oku loi pea ‘oku ‘ikai ke mo’oni.

Ko e ‘uhinga ‘o e kupu 20 ke tau’ataina ‘a e Komisiona ‘oua ‘e lava ‘a e Minisita ia ‘o tu’utu’uni atu ke faka’ilo ‘a Mr X kae ‘oua ‘e faka’ilo ‘a Mr L..

Kapau ”e ‘ikai tau’ataina ‘a e Komisiona ka fai hala ha Minisita pe koe PM ha fa’ahinga kuonga pe he kaha’u ‘e malava pe ke fakapone’i pe ‘e he kau ma’u mafai ia ke ‘oua ‘e lava ‘a e Lao ‘o ala atu kia nautolu. ‘A ia koe ‘uhinga eni ‘e lava ‘a e Minisita Polisi ia ‘o talaatu ki he Komisiona ‘oua ‘e faka’ilo ‘a Mr L he ko e Minisita ia.

‘Oku ou ongo’i malu mo tau’ataina ange ‘i he tu’u ‘a e lao lolotonga pea ke tau’ataina pe ‘a e Komisiona pe kohai tene faka’ilo pea kohai he ‘ikai ke faka’ilo.

Ko e feinga ko ia ‘a e PM mo e Minisita Polisi ke fakaongoongo mai ‘a e Komisiona kia naua pe kohai ke faka’ilo pea kohai ‘oua ‘e faka’ilo ‘oku fu’u fakatu’utamaki ia pea ‘oku ‘ikai keu ongo’i malu au ia ai.

Teu faka’osi ‘aki ‘eku lave ko eni ‘a e ngaahi fehu’i:

Ko e me’a na’e vivili lahi taha ki ai ‘a e PM ke fekumi pea ke faka’ilo ‘a e ngaahi tukuaki’i fekau’aki mo e Paasipooti pea ko ‘eni kuo hanga ‘e he Komisiona ‘o puke ‘a e Palemia mālōlō mo e Minisita mālōlō mo hono hoa ki he tukuaki’i ‘oku nau maumau’i ‘a e Lao.

Ko e fehu’i leva ko e hā e me’a ‘oku kei vivili ai ‘a e PM mo e Minisita Polisi ke ‘oua ‘e fakaloloa e ngaue alepau ‘a e Komisiona he kuo ne fai ‘a e me’a na’ana vivili ki ai?

‘Oku lele mai he news ‘a e hanga ‘e he kau polisi ‘o puke kau fai hia he uike ni fekau’aki moe ‘aisi pea mo e ngaahi me’a fana mo e mahafu.

‘Oku fai ‘a e ngaue tukuingata ‘a e Komisiona ia kae fai pe ‘a hono tukuaki’i mo e feinga ke tuli mei he’ene ngaue.

Ko e fehu’i ko e hā e ‘uhinga ‘oku fiema’u ai ke tuli Komisiona kapau ‘oku ola lelei ‘ene ngaue?

‘Oku tonu ke feinga ‘ae Minista Polisi pea mo e PM ke ngaue fakataha mo e Komisiona Polisi ki hono feinga’i ke malu mo ma’uma’uluta ‘a Tonga he ko e me’a ia ne fili ai ‘a e kakai ke nau hū ki loto ke fai ha ngaue lelei ma’ae kakai ‘o e fonua.

Kapau ‘oku ‘i ai ha hia pe ngaue hala ‘a e Komisiona pea ‘omai ‘a e fakamo’oni ke mau sio ki ai ka mau fiemalie.

‘Oku ‘i ai ‘a e faka’amu ke feinga ‘a e PM mo hono Pule’anga ke fai ha ngaue ‘oku sio atu ‘a e kakai ‘o e fonua ko e ngaue eni ma’a nautolu.

Tukuā e feinga ki he mafai he kuo ‘osi tukuange mai ‘a e mafai fakalele pule’anga ki he Kapineti pea ‘oku tonu ke tau ngaue’i ‘a e mafai ko ia ki he lelei ‘a e kakai ‘o e fonua.

Manatu’i ‘oku ‘ikai keu kau ki ha tafa’aki ko e me’a ‘oku ou feinga ki ai ke ma’u ha kau tufunga fonua ma’ae kakai.

‘Oku tonu ke hiki ‘a e talanga ki ha levolo ‘oku toe ma’olunga ange kae tuku ‘a e ‘ohofi fakafo’i tuitui (personal attack) he ‘oku ‘ikai kau ia he lau.

Ko e pilinisipolo (principle) ‘o e talanga ko ‘eni koe taki hala’i e kakai.

‘Oku ou loto fiefia ke fai mai ha lave ‘i ha ‘uhinga lelei mo malie ke tau talanga ai.

Malo moe faka’apa’apa atu.

(43)

Facebook Comments