Kuo tataki ‘e he Lea Tongá ‘i Aotearoa ‘a e tūkunga fo’ou ke hakeaki’i mo toe fakamahu’inga’i ai e Kakai Tongá, ‘etau leá mo hotau ‘ulungaangá, he ta’ú, kotoa, ‘o ‘ikai ‘i ha uike ‘e taha, he ta’u.

Ko e hiki fo’ou eni na’e kamata ‘e he Komiti Ngāue ki he Lea Tongá, ‘i he 2017, he na’e fakamamafa’i pe ‘a e lea fakaTongá (fakataha mo e ngaahi lea ‘a e Kāinga Māori mo e Pasifikí) he uike ‘e taha, he ta’u, talu mei he 2011.

‘I he fononga mai ko iá, na’e mahino vave ki he Komiti Ngāué, ‘e lelei ke sio fakapotopoto ki he anga e nofo he fonua mulí, mo e taimi lahi ‘oku fai ai hono talatalanoa’i e koloa ‘a Tongá, pea ‘e loloto mo ma’olunga ange hono ako’i e lea Tonga, ‘oka mātu’aki mahu’ingamālie. Hangē ko ení: ko hono ako’i e lea fakaTongá ki he to’utangata ‘oku nofo muli, ‘e ō fakataha ia mo hono ako’i e tui ‘a e kakai Tongá (hangē ko e tui fakalotu, fakafonua, etc), kau ki ai mo e ngaahi koloa ‘o e mo’ui fakaloto ‘a e Tongá (‘uhinga eni ki he loto ‘oku taku ko e loto’iTongá) kau ai foki mo e ngaahi me’a ‘oku fa’u ‘e he kakai Tongá ke nau fai fakataha, ke fakahā ai hotau foungá, hotau ‘ulungaangá mo e poto faka’ofo’ofa kuo fakakoloa’aki kitautolu ‘e he ‘Otuá. ‘I he’etau fai pehē, ‘oku mahu’ingamālie kiate kitautolu hotau ‘uhingá, pea mo’ui leva ai ‘etau leá he ‘oku tau ngāue’aki, he ngaahi me’a mo’oni, ‘o ‘ikai ko e haka pe mo e hiva, ‘o hangē ia kuo ‘ikai te tau toe lava ke fai ha toe me’a kehe he mo’uí. Ko e anga ia ‘etau kamata ke tauhi ‘a ‘etau leá, ke mo’ui, ‘i mulí.

 

Kuo fokotu’u e Fakakoloa ‘o Aotearoa ko e kaveinga ia ‘o e Lea Tonga talu mei he 2011, pea ke fai e fakakoloa ko ení he tūkunga, mo e ngaahi lauua kehekehe ‘o e nofó, mo e feohí.

 

Ko e kaveinga ‘o e 2018: Ko e Ta’u ‘o e Fakakoloa ‘o Aotearoa ‘aki ‘a e ‘Ofa Fonua. Ko e hoko atu e kaveinga ko ení mei he kaveinga ‘o e ta’u 2017 ‘a ia ko e Ko e Ta’u ‘o e Fakakoloa ‘o Aotearoa ‘aki ‘a e Nofo-‘a-Kāingá.

 

Ko e ongo kaveinga ko ení, ‘oku fakataumu’a ia ki he kāinga Tongá, ke nau ‘ohake, mo ngāue’aki e koloa lelei ‘o e loto ‘oku tui mo tali ‘a e ‘Eikí. Hangē ko ení: ko e loto ‘ofa, loto melino, loto hangamālie, loto manatu, loto fiefia, loto poto, loto feinga etc. Ko eni e koloa e ngaahi lotó, kuo pau ke ako’i ai e kakai Tongá mo e to’utangata ‘oku tutupu haké, pea ko e koloa ia ke fai ai e feohi he nofó, akó, pisinisí, ngāué mo e lotú; ko e me’a ia ke fakakoloa ai e ngaahi to’utangatá, ‘i Aotearoa. Toki tānaki atu e ngaahi koloa e ‘atamaí mo e sinó, ka kuo pau ke mu’omu’a e koloa fakaloto/fakalaumālie he Tongá.

 

Ko e kaveinga ‘o e Lea Tongá, ‘oku loloto mo mālie pea ‘oku ‘uhinga ia ke tu’u e kakai Tonga ‘o fakakaukau’i ‘etau foungá, ke hoa mo kitautolu, pea ke ako’i ai ‘etau mo’uí, fou he’etau leá!

 

Ko e nofo fonua ‘i Aotearoá, kuo pau ke mo’ui ‘aonga, pea ke ako’i e kakaí ke fuofua ma’u ‘etau koloá, ko e tu’unga ia ‘oku kamata ai ‘etau nofó pea mo e ngāué. Ke tau hanga ki ai, pea tau ako ke ‘ilo’i ‘a e liliu he’etau mo’uí, ‘o tau hoko ko e kakai lelei he sosaietí, ‘aonga, ‘ilo’ilo, poto, mo nofo melino foki.

 

‘E fakaava ‘a e Ta’u ‘o e Lea Tonga 2018 ‘i ha Polokalama Letiō ‘e fakamafola hangatonu mai mei he Le’o ‘o e ‘Otu Felenite he Tokonaki 3 Ma’asi 2018, taimi 3pm. ‘E fai e lotu fakatāpui ‘o e Ta’u ‘o e Lea Tonga, ‘e Faifekau Siutaisa Tukutau. ‘E tō e koloa mei he Pataloni ‘o e Ta’u ‘o e Lea Tongá, ‘Eiki Lupepau’u Tuita Taione, pea mo e Minisitā ‘o e Kakai Pasifiki, Aupito William Sio. Kuo fakaafe’i mo e kakai he’etau nofó, mei Te Whenua o Te Potiki-Tautahi, Pōneke mo Tamakimakaurau ke nau fai e ngaahi lea he Polokalama pea toki aofangatuku’aki e lotu, ‘e fai ‘e Faifekau Kalolo Fihaki. Ko e fakaava ‘o e Ta’u ‘o e Lea Tongá ke fakaa’u ki he mātanga mo e Tonga kotoa ‘a e kaveingá, ke kamata leva ‘a e tō fakakaukau, fokotu’utu’u e ngāue ke fakamo’ui ai e Lea Tongá, he tuliki, mo e fungavaka, ‘oku tau takitaha ngāue aí. Ko e ngaue lahi, ka ‘oku mo’oni mo fakamafana ki hotau lotó.

(8)

Facebook Comments