KUO hoko ‘a e kē he vaha’a ‘o e Palemia, ‘Akilisi Pohiva, mo e kautaha mitia ‘a e Pule’angá, Tonga Broadcasting Commission (TBC) ke fakalalahi, pea kuo tukuatu mei he Palemia ha fakamanamana mo ha fokotu’u ke tamate’i pe fakatau atu ‘a e TBC, pe ko hano fakalele fakataautaha.

‘Oku ‘ikai foki ko ha me’a fo’ou ‘eni, kae talu ‘a e hoko ‘a ‘Akilisi Pohiva ki he lakanga Palemia mo e toe fakalalahiange ‘a e tu’u fehangahangai ko ‘ení.

Kimu’a pea hoko mai ‘a e Pule’anga ‘o ‘Akilisi, na’a ne tui ko e TBC ‘oku ne hakeaki’i ma’u pē ‘a e tafa’aki ‘a e Pule’angá, ‘o tatau aipē pe ko e hā.

Na’a ne fa’a fakaanga’i ‘a e founga ngāue ‘a e kau faiongoongo ‘a e TBC, pea na’a ne tui na’e ‘ikai ke loto lelei ‘a e kau ngāue ‘a e TBC ki he’ene founga ngāue ke fai ha liliu ki he fa’unga pule ‘o e fonuá. Pea na’a ne tui na’e ‘ikai ke fa’a lipooti ‘e he TBC ‘a ‘ene ngaahi fakaanga ki he ngaahi Pule’anga kimu’á.

Kā, ‘i he’ene hoko ko e Palemia ‘o Tongá, na’a ne pehē ‘e poupoua ‘e he TBC ‘a hono Pule’angá, pea he ‘ikai ke fai hano fakaanga’i hono Pule’angá ta’etoe ‘omai ‘i he TBC ha ngaahi lipooti lelei fekau’aki mo hono Pule’angá.

Na’e ‘ikai ke toe lava ‘a e Palemiá ke mapukepuke ‘a ‘ene lotomamahi mo e ta’efiemālie ki he fakahoko fatongia ‘a e TBC, pea na’a ne fai hono fakaanga’i kinautolu ‘o ‘ikai ke toe fakapulipuli.

‘Oku mahino foki ki he nusipepa ni ‘oku te’eki ai ke fai ha fakataha ‘a e Palemia mo e kau taki ‘o e TBC ke fakahā ‘ene ta’efiemālie, kā kuo ne tukuatu pe ‘ene mamahí ‘o fakafou he ngaahi mitia kehe, pea toe fakapule’anga foki.

‘Oku te’eki ai ha Palemia ia kimu’a te ne fakamanamana’i mo feinga ke ta’ofi ‘a e ngāue ‘a e TBC. Ko e meimei ta’u foki ‘eni ‘e nima ngofulu tupu ‘a e kamata ‘o e Letio Tonga, pea ko e Televisoné kimui mai.

Ko e Letio Tongá pe foki ‘oku malava ke ne kapui ‘a Tonga ni kātoa ‘i he ‘enau fakamafola lea, pea ‘oku mahu’inga foki ‘eni tautefito ki he taimi ‘oku hoko ai ha fakatu’utāmaki fakanatula hangē ko ha saikolone pe sunami.

‘I ha faka’eke’eke ‘o e Palemia ‘e he Letio Nu’usila, na’a ne fakahā ai ‘a ‘ene palopalema mo e TBC.

“Kuo nau hoko ko e fili ‘o e Pule’angá. ‘Oku nau pehē ‘oku tonu kenau ma’u ‘a e tau’atāina ‘a e mitia, ‘o hangē pe ko e ngaahi mitia kehe ‘i Tonga ní, kā ‘oku tonu ke mahino kiate kinautolu ‘oku ‘i ai ‘a e tefito’i faikehekehe ‘o e mitia taautaha mo e mitia ‘a e Pule’angá,” ko e lau ia ‘a ‘Akilisi. “Ko honau tefito’i fatongiá, kiate au, kenau tokoni ki hono fakahoko e ngāue ‘a e Pule’angá.”

Na’e toe fakahā foki ‘e he Palemia ki he Letio Nu’usila, ‘ene ta’efiemālie ki he fakahoko ngāue ‘a e TBC, pea te ne fai ha ngāue ‘i he mahina katu’ú ki hano toe vakai’i ‘a e TBC, “he ‘oku mahalo na’a saiange hano fakalele ‘o e sevesi ‘e ha taha kehe.”

‘I he’ene fakamatalá na’e pehē ‘e he Palemia “ko e mitia (TBC) ko e koloa ‘a e Pule’angá pea ko ‘ene tefito’i fatongia ke poupou ki he ngaahi sevesi mo e ngaahi ngāue ‘a e Pule’angá. Ko e me’a ia na’a mau ‘amanaki ki ai.”

Ko e fakalalahi ‘a e tu’u fehangahangaí ‘i he ngaahi faka’eke’eke ‘o e Palemiá ‘e he mitia fekau’aki mo e ngaahi liliu na’e fakahoko ki he Akó, pea pehē foki ki he Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’angá.

Ko Viola Ulakai ‘a e faiongoongo pule ‘a e Letio mo e Televisone Tongá, pea na’a ne kau he kau faiongoongo lelei hono fakafehu’i ‘o e Palemiá. Kā, neongo ‘a e fefeka hono fakafehu’i ‘o e Palemia ‘e he kau faiongoongo taautaha, na’a ne tui na’e ‘ikai tonu ke fefeka hono fakafehu’i ‘e Violá he ko e faiongoongo ia mei he kautaha faiongoongo ‘a e Pule’angá.

‘I he ngaahi fehu’i vivili ‘a Viola fekau’aki mo e ngaahi liliu mo e ngaahi ‘isiu ki he Ako, na’e mahino mai mei he faka’eke’eke ‘a e ta’efiemālie ‘a e Palemia ki he ngaahi founga fakafehu’i ko ‘ení. Na’a ne pehē “ko e ngaahi founga fakafehu’i faingata’a”

Kā, ko e fatongia foki ia ‘o e faiongoongo ke fai ha fakafehu’i ke lava ke mahino ki he kakai ‘a e ngaahi ‘isiu, pea ‘oku ‘i ai e taimi kuopau ke fai e “fakafehu’i faingata’a” ke fakama’ala’ala ‘a e ‘isiu ‘oku fai ki ai ‘a e talanoa.

‘I ‘Epeleli ‘o e 2016 na’e tukuatu ai ‘e he Palemia ‘ene tohi ki he Minisitā ‘o e Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’angá, ‘o ne fokotu’u atu ai ke fai hano fakatotolo’i ‘o Viola Ulakai, na’a kuo taimi ke fakamalolo’i mei he faiongoongo ‘a e Letio mo e Televisone Tongá.

‘Oku ‘ikai ngata pe he ta’efakalao ‘a e me’a ni, kā na’e matu’aki ngalivale lahi ‘i he tu’u faka’efika ‘a e ngāue ‘a e mitia mo e Pule’angá. Ko ha Pule’anga fakatikitato pe ‘oku ne fai ha me’a pehē ‘i mamani.

‘I ha fakataha mo e kau faiongoongó na’e toki fakahoko ‘i Nuku’alofa, na’e mahino ‘a e ta’efiemālie ‘a e Palemia mo ‘ene ‘ita he fa’ahinga fakafehu’i na’e ‘oatu ‘e he taha ‘o e kau faiongoongo taki ‘a e TBC, Laumanu Petelō.

‘I he fakamatala ‘a e Palemia fekau’aki mo e TBC, na’e faka’ikai’i ‘e Laumanu ‘oku fakapalataha ‘a e ongoongo ‘a e TBC, pea ‘oku ‘ikai kenau fehi’a pe fakafepaki ki hono Pule’angá.

‘I hano faka’eke’eke ‘o Pesi Fonua, Tokoni Sea ki he Kosilio Mitia ‘a Tonga, pea ko ia ha’ana a e Matangi Tonga News, na’a ne pehē ‘oku ‘i ai ‘a e ta’emahino ‘i he Palemia fekau’aki mo e fatongia ‘o e Mitia ‘a e Pule’angá.

“’Oku hangē koee ‘oku ne pehē mai ko e hā pe me’a ‘oku lau ki ai ‘a e Pule’angá, kuopau ke poupou ki ai ‘a e TBC, pea tautefito ki he fa’ahinga lea fakakemipeini ‘a e Pule’angá. ‘Oku ‘i ai ‘a ‘ene ma’uhala ki he fatongia ‘o e fakamafola lea fakapule’angá,” ko Pesi ia.

‘I ha lau na’e ‘omai mei he Sea ‘o e Pacific Freedom Forum (PFF), Monica Miller ‘o Ha’amoa ‘Amelika, na’a ne pehē ko ‘Akilisi Pohiva na’a ne kemipeini he ta’u lahi ki he tau’atāina ‘a e ongoongo, ko e totonu ia ‘a e tangatá, ko ia ai ‘oku ‘ikai hangē ko e ‘Akilisi tatau ‘eni ‘oku ne fai e ngaahi lau ke ta’ota’ofi ‘a e mitia.

“’Oku tatau aipē pe ko e mitia taautaha pe mitia fakapule’angá, ko e me’a mahu’inga ‘oku ‘ikai ko hano poupou’i ha fa’ahinga Pule’anga kā ko hono poupou’i ‘a e me’a koee ‘oku kau lelei ki he kakai ‘o ha fonua,” ko Miller ia.

Mei muli pea mei Tonga ni, ‘oku ‘omai ha ngaahi fakaanga fefeka ki he fa’ahinga fakakaukau ko ‘eni ‘a e Palemia ‘o Tongá fekau’aki mo e mitia fakapule’angá.

Kuo ‘iloa ‘a e feinga ‘a e Palemia ke fakamanamana’i ‘a e kau ngāue ‘a e TBC koe’uhí ko ‘enau ngaahi lipooti fekau’aki mo hono Pule’angá. Na’e kau foki ‘eni he me’a na’e fakae’a mai he fakamalanga fekau’aki mo e paloti ke fakahifo ‘a e Palemia. ‘Oku mahino ko ‘ene ‘ita mo e fehi’a ki he TBC ko e ‘ikai kenau poupou’i ‘a e me’a kotoa pe ‘oku fai ki ai ‘ene lea mo ngāue.

Kā, na’e pehē foki ‘e Lord Fusitu’a, ko e lea lahi ‘oku fai ‘e he Palemia, ko e koto lau pe, he ‘oku ta’efakalao ‘ene feinga ke tamate’i ‘a e mitia ko ‘eni a e Pule’angá, he ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi lao ke malu’i ‘aki ‘a e kautaha ni.

“Ko e makatu’unga ‘o e Temokalati Faka-Westminster, ko e pule ‘a e Lao, pea kapau ‘oku te feinga ke fakangatangata ‘a e tau’atāina ke lea, tau’atāina ke fakahā hoto loto, tau’atāina ‘a e faiongoongo, ‘oku te fakangatangata ‘e kita ‘a e pule ‘a e Lao, pea iku ki hono fakata’e’aonga’i ‘a e pule ‘a e Lao. ‘Oku fakatu’utāmaki ‘eni pea maumau lahi ai ‘a e pule fakatemokalatí,” ko e lau ia ‘a Lord Fusitu’a.

Na’e toe hanga foki ‘e he Palemia ‘o fakahā ko e TBC kuo ta’u lahi ‘ene lele mole, pea ne toe fokotu’u mai na’a kuo taimi ke tukuange ke fakalele fakataautaha. ‘Oku ‘ikai ko ha fa’ahinga me’a ‘eni ‘oku ‘ave kitu’a ki he kakai, he ko e tu’unga fakapa’anga ‘o e TBC ko e me’a fakalotofale ia ‘a e Pule’anga kenau vakai ki ai.

‘Oku ‘ikai foki ke hanga ‘e he Pule’angá ‘o fakapa’anga ‘a hono fakalele ‘o e TBC, kā ‘oku fakalele fakakomesiale pe, fakatatau ki he tu’uaki mo e ngaahi polokalama ‘oku fakamaketi’i atu.

“Temau lava pe ke tu’uaki atu, pe kohai te ne lava ke fai e ngāue mo e sevesi ko eni ki he kakai, pea kenau kole mai ke fai ha vakai pe kohai ‘oku lava ke ne fakalele (‘a e TBC),” ko e Palemia ia.

Kā, ‘i ha tali mei he TBC, na’a nau pehē ‘oku te’eki kenau ma’u ha fa’ahinga fakahā faka’ofisiale ‘o e me’a ‘oku lau ki ai ‘a e Palemiá.

‘Oku ‘ikai foki ke ofo ki he mitia taautaha ‘i Tonga ni ‘a e fa’ahinga fakakaukau ko ia ‘a e Palemia fekau’aki mo e tau’atāina ‘a e mitia fakapule’angá. Ko hono ‘uhinga ‘eni he ‘oku anga maheni pe ia ki he mitia koee ‘oku ne pule’i faka’aufuli, hangē ko ‘ene nusipepa na’a ne kamatá, Kele’a. Ko e mitia ‘eni ‘oku poupou ta’efehu’ia ‘a e me’a pe ‘oku fiema’u ‘e he Palemia.

Ko e fa’ahinga fakakaukau ko ia ‘a e Palemia, ko e mitia ‘oku ‘ikai tau’atāina ia, kā ‘oku ala pule’i pe ‘e ha taha ke hoko ko e me’angāue ‘a e tokotaha ko ia. Ko e fa’ahinga fakakaukau fakamitia ‘eni ia ‘oku ui ko e propaganda, ‘a ia ‘oku fakatefito ‘a e lea pe ko e tohi mei he mitia ko ia ki he me’a koee ‘oku talaatu ‘e he tokotaha ‘oku ‘a’ana.

‘Oku toki lea pe ‘a e mitia ko ia he taimi ‘oku lea ai ‘a ‘Akilisi. Pea ko e fakakaukau ‘a ‘Akilisi ‘i he’ene hoko ko e Palemia, ‘e pehē ‘a e Letio mo e Televisone Tonga, kena toki lea pe ko ha poupou ki he’ene lea.

Ko e fa’ahinga ta’emahino ‘eni koee ‘oku lolotonga fekuki mo e ngāue fakamitia fakalukufua ‘i he fonuá.

(41)

Facebook Comments