‘I HE Tu’apulelu kuo ‘osí, 15 ‘o Ma’así, na’e hangē koee ha tō ‘a e ‘ofá ‘i he Hala Taufa’ahau ‘i Nuku’alofa, ‘i hono fakaha’ele ‘a e sino ‘o e ongo mātu’a Siaina, ko Mr mo Mrs Wen, na’e fakapoongi ‘i Tonga ni ‘i Fepueli. Ko hona sinó na’e ma’u atu ia ki he ‘api’uta ‘o Matafonua ofi ki Lakepa.

“Ko e ongo matu’a angalelei mo’oni ‘eni, pea na’a na fai e ngāue ‘aonga lahi ki he kakai he’ena pisinisi vesitapoló, pea ‘oku matu’aki ongo mo’oni ‘a e fakapoongi pehe’i kinaua,” ko e lau ia ‘a Temaleti Faka’osi ‘o Kolomotu’a.

Ko Temaleti ko e taha pe ia ‘a e kakai Tonga tokolahi na’a nau ongo’i faka’ofa’ia mo mamahi he me’a kuo hoko ki he ongo matu’a Siainá ni, ‘o iku fakafoki ai hona sinó ki Siaina.

Ko Mr & Mrs Wen, ‘i hona ta’u motu’a nimangofulu tupu, na’a na ha’u ki Tonga ni mei he Vahefonua Tokelau ‘o Siainá, ko e kumi mo’ui fo’ou, pea mo ha faingamālie ngāue ma’a hona famili.

Ko hona foha ko Shichi ‘a ia kuo ‘osi mali, pea na’e nofo pe mo hono malí ‘i Kolomotu’a. Ko e tehina ‘o Mrs Wen ko e fefine ko Daphne, ‘a ia na’e nofo pe mo ia ‘i Kolomotu’a. Ko e famili ia ‘o e ongo matu’a ni. Pea ko e tokolahi ‘a e kakai ne nau maheni mo kaungāme’a mo e famili ni.

‘Oku ‘ikai foki ko ha famili Siaina tu’umālie ‘eni, ka na’a nau lava pe ke fua ‘enau ngaahi kavenga ki he famili ‘aki ‘enau tō mo e fakatau atu ‘o e vesitapoló.

Ko e fakamole lahi ki he putu ‘o e ongo matu’a ni, kae tautefito ki hono fakafolau hona sinó ki Siaina. Kā, na’e lahi pe ‘a e foaki ‘ofa mei he kau Siaina kae’uma’ā ‘a e kakai Tongá, ‘o lava ai ‘a e ngaahi fakamole ki he fakafolau fakafoki ki Siainá.

Ko Schichi mo Daphne na’a na ‘ave ‘a e sino e ongo matu’a ni, ‘a ia ne pau ke fou atu ‘i Fisi, ke fai ai hona fakamomofi kimu’a pea toki ‘ave ki Siainá. Ko e puna mei Fisi ki Hong Kong, pea fetongi vakapuna mei ai ki Beijing, pea pehē ‘e he famili tenau toki ‘alu lelue mei ai ki he kolo lahi mo e vahefonua Dalian, ‘a ia ‘oku tu’u ki he fakahahake ‘o Beijing, ofi ki Kolea Tokelau.

Ko e feitu’u ‘eni ‘oku ha’u mei ai ‘a Mr & Mrs Wen mo hona famili.

Ko e tokolahi mo’oni ‘a e kakai na’a nau tu’u pe he ve’ehalá ‘o ‘oatu ‘enau talamonū mo e faka’apa’apa ki he ongo pekia he fakaha’ele hona sino ki he mala’evakapuna Fua’amotú.

Mei he Fale Mate ‘o Makameone Taumoepeaú ‘i Fasi-moe-Afi, na’e fakaha’ele ‘a e sino ‘o e ongo pekiá ki he Hala Vuna, kenau fou atu ‘i he Maketi Talamahu ‘a ia na’a na fakatau vesitapolo atu ai, ko e fakamālō mo e faka’apa’apa ki hona ngaahi kaungāme’a. Ko e fakamatala ‘eni meia Daphne ki he Taimi ‘o Tongá.

Pea mei Talamahu na’e hoko atu leva ‘a e fakaha’ele, taki ‘e he me’alele ‘a e Polisi, he Hala Taufa’ahau ki Mala’e Vakapuna.

Ko e ngaahi me’alele tokolahi na’e muimui atu, pea taki pe foki e veeni na’e hiki ai ‘a e pena, ko e tā ‘o e ongo mātu’a Siainá, mo e fakalea tohi ko ‘ení: “Farewell Tonga and Friends.”

Kapau na’e ‘i ai ha me’a ne mahino mai mei he fakaha’ele ‘a e sino ‘o Mr mo Mrs Wen ki Mala’e Vakapuná, ko e kakai Tonga tokolahi na’e ‘i ai ‘a ‘enau faka’ofa’ia lahi, pea ue’i honau lotó ke toe ‘ofa ange ki he kau mulí kae tautefito ki he kau Siainá, he kuo mahino ‘a e lahi hono ngaohi kovi’i kinautolu ‘i Tongá ni.

 

Ko e talanoa ki he ongo mātu’á

Ko e talanoa fekau’aki mo e ongo matu’a ni, na’a na ngoue vesitapolo he ‘api ‘i Matafonuá, pea na’e fakatau atu ‘ena ngoué he Maketi Talamahu. ‘Oku tokolahi foki ‘a e kakai Tonga kuo nau maheni mo Mrs Wen koe’uhí na’e kau ‘a ‘ene tepile vesitapoló he lahitaha mo manakoataha he Maketí. Pea ‘ilo foki ‘a Mrs Wen ko ‘ene anga fakakaume’a, pea mo ‘ene fa’a “sauté” vesitapolo ki he ‘ene kau kasitomá.

‘I he fakamatala ‘a ha finemotu’a ‘e taha na’e fa’a fakatau vesitapolo meia Mrs Wen: “Ko e fefine malimali mo fakalea mai ma’u pe he’ete ‘asi atu, pea toe lahi mo e sauté ‘ofa mai kiate kita.”

Kā, ‘i he efiafi ‘o e Tokonaki 24 ‘o Fepueli na’e fuoloa ‘a e tali ‘a e foha ‘o e ongo matu’a ki ha’ana foki mai mei ‘uta. Fakatatau ki he fakamatala mei he ‘api na’e nofo ai ‘a e fohá, ko e 9 efiafi kuo tonu kena ‘osi foki mai mei ‘uta. Kā, ‘i he a’u atu ki he 11 mo e 12 tu’apo, ‘oku te’eki ai pe ke na foki ange ki ‘api.

Ko e hengihengi Sapate ‘eni ia, a’u nai ki he 2am, kuo pehē ‘e Schichi ke lele ā ki Matafonua ‘o vakai ‘a e ongo matu’á. ‘I he’ene a’u atú, ‘oku na takoto pe ‘a e ongo matu’a ni, kuo mate, ‘osi fai hono tui hele’i kinaua, fetoto’i, pea fai e fakalavea ke tu’utu’u e konga hona sinó.

‘Oku ‘ikai foki ko ha me’a ke fai ha ofo ai he matu’aki fakalilifu kia Schichi ‘a e me’a na’a ne sio ki ai ‘i he’ene ongo matu’á. A’u ki he taimi na’e ‘ave ai hona sino ki Siaina, ‘oku kei faingata’a’ia faka’atamai pe ‘a Schichi he me’a na’a ne sio ki ai he mate ‘a ‘ene ongo matu’á.

 

Ko e hā koaa kuo pehe’i ai ‘a e kau Siainá?

Ko e fehu’i ‘eni na’e lahi hono faí ‘i Novema ‘o e 2006, pe ko e taimi koee na’e fai ai hono tutu ‘o Nuku’alofa ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e 16/11. Na’e fai hano taketi’i ‘o e ngaahi falekoloa Siainá ‘i Nuku’alofa ke tutu mo fai e kaiha’a koloa mei ai. Na’e matu’aki fu’u mata’ā’ā ‘a e me’a ni mo fakalilifu.

‘I he taimi tatau na’e ‘osi lahi pe foki ha laulea ia ‘o fai hono tukuaki’i ‘a e kau Siainá ki hono “to’o ‘o e ngaahi pisinisi fakamovetevete ‘a Tonga ni.” Hangē nai ‘eni hano pehē kuo ha’u ‘a e kau Siaina ia ‘o fai e ngāue hala mo kākā kenau tupu vave ai ‘o ma’u e ngaahi pisinisi falekoloa.

Na’e takimu’a ‘a e kau fakaanga ko ‘eni ‘a e Paati Temokalati mo honau kau poupou, pea hoko pe foki ‘a e tutu ‘o Nuku’alofá, pea ko e taketi’i ‘o e faka’auha ko e ngaahi falekoloa ‘o e Siainá kae’uma’ā ‘a e ngaahi pisinisi ‘a kinautolu na’e ‘ikai sai’ia ai ‘a e kau Temokalatí.

Lele mai mei he 16/11 na’e fakautuutu aipē ‘a e taaufehi’a ki he kau Siainá, ‘o hā mai ‘eni hono hae pea kaiha’asi honau ngaahi falekoloa, tā mo fakamamahi’i e kau Siainá, kau ai e fakamanamana’i mo fana’i ‘aki ‘a e me’atau.

Kuo ‘ikai toe ha me’a hono tukuaki’i ‘a e kau Siainá, pea kamata leva ke ‘alu hake ha to’utangata ia ‘oku langolango kovi ki honau ‘atamai ‘a e pehē ko e kau Siainá ‘oku ‘ikai ko ha kakai lelei, pea lahi ‘enau ngāue kākā koaa kenau a’usia ai ‘a e tu’unga tu’umālie ‘oku nau ‘i ai. Ko e lahi e ngaahi laulea mo e tukuaki’i ko ‘ení na’e ha’u mei ha ngaahi ‘uhinga fakapolitikale.

Lolotonga ko ‘ení, kuo hoko ‘a Siaina ko e fonua lahitaha ia ‘o ‘enau tokoni ki he langa fakalakalaka ‘a Tongá he ngaahi ta’u kimui ni, pea kau ai ‘a e nō ki he langa fo’ou ‘o Nuku’alofá, ‘a ia ko e nō mei he pangiké Exim ‘a Siainá. Ko e pa’anga lahitaha ‘oku mo’ua ki ai ‘a Tonga, ko e mo’ua ki Siaina koe’uhí ko e nō ko ‘ení.

Neongo ‘a e māfana ‘a e vā fakatipilometika ‘o Siaina mo Tongá, he ko e ta’u ‘eni ‘e 20 ‘a e fokotu’u e vā ko ‘ení, ‘oku kei hoko atu pē ‘a e ngaohi kovi’i ‘o e kau Siainá, ‘o hoko foki heni ‘a e fakapō kia Mr mo Mrs Wen.

Lolotonga ‘a e tohi ‘o e talanoa ongoongo ko ‘ení, kuo toe ma’u mai ha tala ki ha fefine Siaina na’e taa’i ‘i Lapaha ‘e ha ongo talavou ‘o fakahoko e kaiha’a mei hono falekoloá.

Ko e faka’ofa lahi ‘a e kau Siaina na’e ‘uhinga ‘enau omai ki Tonga ko ‘enau pehē ko e fonua anga’ofa ‘eni pea malu mei he ngaahi fakatu’utāmaki fakasosiale ‘oku nau anga maheni ki ai honau fonuá.

‘Oku mahino na’e lahi e fakamatala hala mo e ma’uhala lahi ‘a e kakai Tonga fekau’aki mo e kau Siainá.

‘Oku kau ‘a e sivilaise Siaina he sivilaise motu’ataha ‘i Mamani. Pea koe’uhí ko e kau Siaina ‘oku tokolahitaha ‘i mamani, ‘oku ‘ikai ko ha me’a fakaofo ia ke ‘i ai e kakai Siaina ‘i he meimei fonua muli kotoa pe, kau ai ‘a Tonga ni.

Neongo ‘a e fakamamahi ko ‘eni ne hoko ki he ongo matu’a Siainá, kā ‘oku tokolahi ange pe ‘a e kakai Tonga ‘oku nau sai’ia he kau Siainá he ko e tokoni lahi kuo fai ‘e he ngaahi pisinisi Siainá ke fakalongomo’ui ai ‘a e ‘ekonomika fakalotofonuá.

Ko e tokolahi foki ‘o e kau Siaina kuo hūmai ‘o nofofonua ‘i Tonga ní ‘oku ‘ikai ko ha kau tu’umālie kenau ‘omai ha pa’anga lahi ki he fonuá, kā koe’uhí ko ‘enau poto he pisinisi mo ngāue mālohí, ‘oku nau lava ai ke ngāue lelei’aki e faingamālie mo nau tu’umālie.

Ko e kau Siaina tokolahi ‘oku nau ‘i Tonga kuo nau ‘osi liliu Tonga. ‘Oku ‘ikai ngata pe he ‘enau poto lelei he lea faka-Tongá, kā ‘oku nau lau a Tonga ko honau fonuá. Pea ‘oku ‘alu pe foki e taimi mo e toe tokolahi ange fanau Siaina ‘oku fa’ele’i ‘i Tongá.

Ko e tokolahi ‘o e kau Siainá, ko ‘enau ‘uluaki fetaulaki mo e lotu Kalisitiané, ko e fetaulaki ‘i Tonga ni. Ko ‘enau fanongo he Kosipelí ‘i Tonga ni, pea ko e me’apangó kuo hoko ‘a e fonua Kalisitiané ni ko ha fonua ia ‘oku lahi ai ‘enau faingata’a’ia koe’uhí ko hono ngaohikovi’i kinautolu. Kā, ‘e liliu nai ‘eni koe’uhí ko e me’a ne hoko kia Mr mo Mrs Wen?

(25)

Facebook Comments