Loea Teimumu Tapueluelu

Loea Teimumu Tapueluelu

‘OKU ‘ikai ke toe veiveiua ‘a e lahiange ‘a e hia tohotoho ‘i he fonua ni, ‘i hono fakafehoanaki mo e ta’u ‘e 15 ki he 20 kuohilí.

‘I he uike ko ‘eni ‘oku fakamanatu ai ‘a e ‘Aho ‘o e Kakai Fefine, ‘oku matu’aki mahu’inga fau ke fai ha ngaue lahi ki he me’a ko ia ‘oku ne fakamamahi’i ‘a e kakai fefine.

‘Oku ‘ikai ke mei hala ha uike ‘i he ‘i ai ‘a e hopo ‘i he Fakamaau’anga, ko e hopo tohotoho. Pea ‘i he ngaahi uike ia ‘e ni’ihi, kuo a’u ia ki he hopo tohotoho ‘e 3 pe lahiange.

‘I he uike pe kuo ‘osi, ko e ngaahi tohotoho na’e hopo’i ‘oku a’u ia ki he tu’unga ma’ulalo ‘aupito. Hange ko e matapule na’a ne tohotoho’i ‘a e ongo finemui si’i hifo he ta’u 12, pea ko e ongo ‘ofefine ‘a hono fakasuva, ‘a ia na’a nau nofo fakataha pe.

Ko e hopo ‘e taha, ko e tamai na’a ne fakamalohi’i hono ongo ‘ofefine, ‘a ia ‘oku ui ko e “hia fakamala’ia.”

Ko e hopo ‘e taha ko ha tangata faito’o fotofota na’a ne tohotoho’i ha fefine na’a ne faito’o.

Ko e tohotoho ko hano fakamalohi’i ha taha ke fakahoko ha to’onga ‘unoho ta’eloto ki ai ‘a e tokotaha ko ia. Pea ko e taimi koee ‘oku fai ai ‘a e me’a ko ia ‘e ha taha – tamai pe fa’e, pe ko ha kui, pe ko ha taha toto, ‘oku ui leva ia ko e “hia fakamala’ia.”

‘Oku tatau aipe foki pe ‘oku loto ha ta’u si’i ki ha me’a ke fakahoko ki ai, ka ‘oku ‘ikai pe ke ngofua fakalao ia.

‘Oku fakautuutu ‘a e hia tohotoho ‘i Tonga ni, pea kuopau ke fai ha me’a lahi ke liliu ‘eni, he ‘oku ne fakahā mai ‘a e tolalo lahi ‘o e tu’unga fakae’atamai mo fakaemolale kuo a’usia ‘e he fonua ni.

 

Fakautuutu e fakamalohi

 

‘Oku ‘i ai foki ‘a e fehu’i, pe ko e ha hono ‘uhinga ‘oku fakautuutu pehe ai ‘a e me’a ko e “fakamalohi”? Pea ko e ‘ulungaanga ko ‘eni, ko e lahitaha hono fakahoko ‘e he kakai tangata ki he kakai fefine.

Ko e tohotoho ko e fakamalohi. Pea kuo a’u ‘a e me’a ko e kaiha’a ki he ngaue’aki ‘a e fakamalohi, ‘o ngaue’aki ‘a e fakamanamana mo e me’atau.

Kuo a’u foki ‘a e fakamalohi ‘o hoko ai ha tamate.

Ko e fakamalohi ‘oku fakae’a mai ia he lahiange ‘a e feta’aki mo e ke. Pea ‘oku ‘i he fakamalohi ‘a e feinga ‘a ha taha ke ne pule’i ‘a e tokotaha ‘oku ne fakamamahi’i ke fai e me’a ‘oku ne loto ki ai.

Ko hono toe ‘ai ‘e taha, kuo hoko ‘a e laumalie fakamalohi ko ha palopalema lahi ia he fonua ni, pea ‘oku ‘alu pe taimi mo ‘ene fakautuutu ange, pea ko e feitu’u ‘oku lahitaha ai hono fakahoko ko ‘api, ki he kakai fefine mo e fanau iiki.

Ko e founga ‘oku fakahoko’aki ‘a e fakamalohi ko e tā mo e fakamamahi. Pea ko e founga ‘oku fakahoko’aki ‘a e fakamamahi ‘oku ‘ikai ngata pe he ta, ka ‘oku kau ai ‘a e lea kovi’i, kapekape, mo e fai e me’a ‘oku ne fakalavea’i ‘a e loto mo e ‘atamai.

Kā, ko e ‘uhinga ‘oku lahi ai ‘a e fakamalohi, ko e feinga ‘a e tokotaha fakamalohi ke ne pule’i ‘a e tokotaha koee ‘oku ne fakamamahi’i.

Ko kinautolu koee ‘oku nau feinga ke pule’i ha taha kehe, ko kinautolu ia ‘oku ‘ikai kenau lava ‘o pule’i kinautolu, pea na’e ‘ikai lava ke pule’i kinautolu, ko ia ai ‘oku nau feinga ke pule’i e kakai kehe.

Pea kapau leva ‘oku ‘ikai kenau lava ke pule’i faka’aufuli, pea ‘oku nau ta mo fakamamahi’i. Ko e uho ‘eni ‘o e me’a ‘oku hoko ‘i he fakamalohi.

‘I ha pepa na’a ne tukuatu ‘i ha Konifelenisi ‘i Nuku’alofa, na’e pehe ai ‘e he fefine loea ko Teimumu Tapueluelu, ‘oku faingata’a hono malu’i ‘a kinautolu koee ‘oku fakamamahi’i he ‘oku hanga pe ‘e he Sosaieti ia ‘o poupou’i ‘a e ta mo e fakamamahi ‘oku fai ‘e he kakai tangata ki he kakai fefine.

Kuopau ke ‘i ai ha liliu ia ‘i he fakakaukau mo e ‘ulungaanga ‘i he Sosaieti, kae toki lava ke malu’i ‘e he fa’unga Lao ‘a e kakai koee ‘oku ta mo fakamamahi’i

‘i ‘api. Ko e lau ‘eni ‘a Teimumu, ko e Palesiteni ia ‘o e “Women in Law Society.”

“’Oku ‘ikai ke ‘i ai ha fa’ahinga ‘uhinga lelei ia ke fakahoko ai ha ta mo ha fakamamahi ‘o ha uaifi pe ko ha fanau ‘i ‘api… ‘oku kovi, ta’efakalao, pea ‘oku ne uesia tamaki ‘a e langa fakalakalaka fakasosiale mo faka’ekonomika, pea ko e me’a fakalilifu ko ‘ene maumau’i ‘a e fa’unga lelei ‘o e famili,” ko e lau ia ‘a Teimumu.

 

Fakalelei’i ngaahi lao

 

Na’a ne pehe foki ‘oku tonu ke fai ha fakalelei’i ‘o e ngaahi lao fekau’aki mo e ta mo e fakamamahi, ke fefeka ange tautea, pea ke liliu ‘a e ngaahi kupu te ne ala faka’ai’ai e ta mo e fakamahi ‘i ‘api.

‘Oku lahi foki ‘a e ngaahi keisi ia ‘oku ‘ikai lava ke lipooti he ‘oku kei nofo’ia he Sosaieti Tonga ‘a e ngaahi fakakaukau ‘a ia ‘oku ne ta’ofi e fakae’a ki tu’a e ngaahi me’a fakapulipuli ‘i ha famili ‘a ia ‘oku kau ai e ta mo e fakamamai’i e kakai fefine mo e fanau.

Na’e pehe ‘e Teimumu ‘oku hanga ‘e he Sosaieti ia ‘o tukuange pe ‘a e kakai tangata kenau ‘omai e ngaahi ‘uhinga, pea ke tukuaki’i ko e fo’ui pe ‘o e kakai fefine mo e fanau ‘a e fakahoko ‘o e fakamamahi kiate kinautolu.

“Ko e kakai tangata ‘oku nau ta mo fakamamahi’i e memipa honau takitaha famili ‘oku nau fakahoko e ‘ulungaanga ni ‘o makatu’unga ‘i he’enau fa’ahinga tui, ‘a ia ‘oku nau pehe ‘oku nau tonu ma’u pe, pea ma’olunga ange, ko ia ai ‘enau pule’i mo fakamalohi’i e kakai fefine mo e fanau,” ko e lau ‘eni ‘a Teimumu.

Ko hono solova e palopalema ni, ko e fai ha liliu faka’aufuli ‘a e fakakaukau mo e fa’ahinga laumalie ‘i he Sosaieti fekau’aki mo e me’a ni.

“Pea ‘e toki lava leva ke fakahoko lelei ‘a e lao ke ne malu’i ‘a kinautolu koee ‘oku fakalavea’i ‘e he ‘ulungaanga fakamalohi mo fakamamahi,” ko Teimumu ia.

Na’e pehe ‘e Teimumu ko e lea “ta mo e fakamamahi ‘i ‘api” ‘oku ‘ikai hano fakamatala’i fakaikiiki ‘i he lao, ka ‘oku kau pe ki he “hia ta”, ‘o fakatefito hono mafatukituki he fa’ahinga lavea ‘o e tokotaha kuo fakamamahi.

Ko e tautea ‘oku ‘alu pe mei he ngaue popula he ta’u ‘e taha ki he ta’u ‘e hongofulu, pea ko e hia ki he ‘ulungaanga fakahoko ‘unoho ‘oku ala tautea ta’u ‘e ua ki he ngaue popula ki he mate.

“Ko e ngaahi tautea koee ‘oku hoko ai ha mate mei he ta mo e fakamamahi ‘i ‘api, ‘oku ala tautea ta’u ‘e 14 ki he tamate tangata pea a’u ki he ngaue popula ki he mate, pe ko e tautea mate, ki he fakapo,” ko Teimumu ia.

‘Oku kei vaivai ‘a Tonga ni he fokotu’u ha fa’ahinga sisitemi ke malu’i e mamahi mo fefeka hono tautea ‘o e faihia ta ‘i ‘api. Pea ko e ‘uhinga he ‘oku fa’a pehe pe ‘e he kau ma’u mafai ia ko e “me’a faka’api” pe ia ‘oku tonu ke solova pe ‘i ‘api.

 

Launga’i e tohotoho e mali

‘Oku pehe ‘e Teimumu ‘oku tonu ke toe fakaivi’i e lao ke lava ke fai e faka’ilo ‘o ha taha tohotoho “he nofo mali” pea tatau aipe, pe toe liliu e fakakaukau ‘a e mamahi ke ‘oua ‘e toe faka’ilo, kae hoko atu pe faka’ilo ia kapau kuo ‘i ai e fakamo’oni na’e fakahoko ‘a e hia ni.

‘Oku mahino foki mei he ngaahi launga kuo fakahoko ‘i he ngaahi senita ‘oku kumi hufanga ki ai ‘a e kakai fefine, ‘oku hulufau ‘a e pa’usi’i ia ‘o e ngaahi uaifi ‘e he husepaniti.

“Ko e ha’u pe koee ‘a e husepaniti mei he faikava pe ko ha paati ‘oku kona, ‘oku nau fakamalohi’i ‘a e uaifi, pea neongo ‘ene ta’eloto ki ai, ‘oku kei fakahoko pe ‘a e me’a ia koee ‘oku fiema’u ‘e he husepaniti,” ko e lau ia ‘a e finemotu’a launga ‘e taha, ka ‘oku ‘ikai ke fie fakaha hono hingoa.

‘Oku tonu foki ke ‘oua ‘e longo e kakai fefine kuo fakamamahi’i he founga ko ‘eni, ka kenau lea mai, ke lava ke fai ha ngaue ki he me’a ni.

Ko e me’a ‘oku mahino mai ‘a e hulufau ‘o e kakai fefine ‘i he fonua ni ‘oku nau lavea mo mamahi kae tukuloto’i fakalongolongo pe. Ka, ‘oku ‘ikai ke ngata pe hono uesia ai ‘a e va fakamali, kae toe uesia tamaki ai ‘a e tauhi ‘o e fanau.

(138)

Facebook Comments