‘i hono faka’eke’eke ‘o Dr Seini Taufa

“Lolotonga ‘oku hā mahino mai ‘a e maumau kuo hoko mei he Saikolone ko Gita, ‘oku ou toe ongo’i, he ko e Tonga au, ‘a e maumau mo e mafasia lahi fakasaikolosia, ongo, mo faka’atamai kuo tukumai ‘e Gita ki he kakaí ‘i Tonga, pea ‘oku ala toe fakatu’utamaki ange ia,” ko e lau ‘eni ‘a Dr Seini Taufa ‘i ha’ane fakamatala tohi hili ‘a e Saikoloné.

   ‘Oku ‘oatu heni ‘a hono faka’eke’eke makehe ‘o Dr Seini Taufa mei he Taimi ‘o Tongá ki he anga ‘o ‘ene vakai ki he maumau ko ‘eni ‘a ia ‘oku ‘ikai ke fa’a fakatokanga’i, kā ‘oku hoko ia ‘i he Sosaietí, pea uesia lahi ai ‘a e mo’ui ‘a e kakaí ‘i he ngaahi me’a kehekehe, kau ai ‘a e tupulekina ‘o e faihia, lahiange pa’usi’i ‘o e ‘alokaholo mo e faito’o konatapu, lahiange kē mo e fetā’aki, pea pehē foki ki he ngaahi hia ‘oku toe fakalilifu ange.

Taimi ‘o Tonga: ‘I ha’o fakamatala kimui ni, na’ake pehē ai ko e maumau ko ia kuo fakahoko ‘e Gita ki Tonga he tafa’aki fakafisikalé (ngaahi fale, ‘akau, etc.) ‘oku lahi, kā ko e maumau fakasaikolosia mo faka’atamai ko ha mafasia ia ‘oku toe fakatu’utāmaki ange kapau he ‘ikai fai ki ai ha ngāue. Fakama’ala’ala mai mu’a ho’o ‘uhinga ki hení?

Dr Seini Taufa: Ko e taimi koee ‘oku hoko ai ha fakatu’utāmaki lahi hangē ko Saikolone Gita, ko e me’a mu’omu’a ke fai ko hono malu’i mo tauhi e kakai kenau malu. Ko e maumau ko ia ‘oku hoko mei he mole ‘o e ngaahi ‘api nofo’angá, ngaahi ngāue, lavea, pe ko ha me’a pe ‘a ia ‘oku ngali si’isi’i e uesia faka’ekonomiká, kā ‘oku ma’olunga ange ‘a e uesia fakaongo pe faka’atamai, ‘a ia ‘oku ne ‘omai ‘a e mafasia fakasaikolosia, ‘akilotoa, lotomo’ua lahi kiate kinautolu koee ‘oku uesia tamaki ‘i ha tafa’aki pē.

    ‘I ha hili pe nai ha ngaahi mahina, ‘e lava ke tau ‘ilo ‘a e fakamole ‘o e maumau meia Gita, ‘a e tokolahi ‘o kinautolu ne lavea pe puke, pehē ki ha ngaahi fakamole ke langa hake ha fale. Kā, ‘oku ‘ikai faingofua ke fakafuofua ‘a e fakamole ‘o e maumau fakasaikolosia mo faka’atamai, pea ko e mo’oní, ko e lahi e maumau pehē ia ‘oku ‘ikai ke fai hano lipooti. ‘Oku tāmate fakalongolongo pe ‘a e fa’ahinga maumau ia ko ia.

    Ki ha kakai ‘oku ‘osi uesia kinautolu ‘e ha puke faka’atamai, ko e hoko ha fakatu’utāmaki pehe ni, ‘oku ne toe fakatupu ai ha tu’u ke tafia ngofua, ‘a ia ‘oku toe koviange. Pea ki he tokolahí ‘oku kamata mei ai e lomekia, mafasia faka’atamai, ha’isia, loto hōhō’ia, lotomo’ua, pea uesia ai e ma’ume’atokoni, kau ai e fiema’u fakafiemalie fakavavevave, mo ha ngaahi palopalema, kau ai e fakamamahi’i mo e tā, mo e faihia. Ko e palopalema ‘eni ‘oku hoko ia ‘i loto, pea ha’u mei ai ki tu’a.

Taimi ‘o Tonga: ‘I ha uike ‘e 4, kau ai e uike ‘e tolu talu meia Gita, kuo hoko ha tamate ‘e 6 ‘i Tonga, pea mo ha mate ‘e 7 mei he fakatu’utamaki he Hala Pule’angá. ‘Oku fakalilifu mo faka’ohovale ‘a e me’a ni, tautefito ki ha kakai ko e hotau tokolahí pe ‘oku ‘ova si’i he 100,000. ‘I he uike kuo ‘osí pe na’e puke ‘e he kau Polisi ha ni’ihi ‘o faka’ilo ki he faito’o konatapu mo e ma’u me’atau. Ko e meimei ‘aho kotoa pe ‘oku ‘i ai e me’a ‘oku hoko ‘i Tonga ‘a ia ‘oku ‘ikai ko e angamahení ia. Ko e taha nai ‘eni ‘a e maumau fakasaikolosia mo faka’atamai ‘oku hoko mei he maumau ‘a Saikolone Gita?

Dr Seini Taufa:

• ‘Io, ‘oku mo’oni. Kapau ne tau ma’u ha fa’ahinga sitetisitika (data) ke ne ‘omai e me’a ne hoko meia ‘Aisake kia Gita, ‘e lava ai ke tau tala pe na’e kake ai ki ‘olunga ‘a e faihia mo e pa’usi’i fakakemikalé pe ‘ikai. Kae neongo ‘oku ‘ikai ke tau ma’u ‘a e ngaahi fiká, te u tala fakapapau’i atu pe ko e ngaahi me’a ne hokó ‘oku  makehe, pea ko e me’a pe te tau lava ke tukuaki’i ko Gita.

• Ko kitautolu Tongá ‘oku tau fa’a polepole ‘aki ‘a e pehē ko kitautolu ‘oku kau he ako leleitaha ‘i mamaní. Kā, ko e me’a ko e ‘ilo ‘oku ‘ikai ‘aonga ia kapau ‘e ‘ikai ke tau ngaue fakapotopoto ‘aki. ‘Oku talamai ‘e he hisitolia ko e ngaahi fonua ‘oku hoko ai ‘a e fakatu’utāmaki fakaenatulá ‘oku ne toe fakalahi ange ai ‘a e faingata’a’ia ‘o e mafasia faka’atamai, fetā’aki mo e pa’usi’í. Ko e lahi koee ‘o e mafasia faka’atamai, lomekina, tā fakamamahi ‘i ‘apí, pa’usi’i ‘o e fānau, pa’usi’i ‘o e kau toulekeleká, pa’usi’i fakafe’auaki, faihia mo e pa’usi’i fakakemikalé, ‘e tupulekina ia. Ko kinautolu koee ne ‘osi faingata’a’ia mo tu’u ke tafia, ‘e toe lahi ange honau faingata’a’ia mo ‘enau tu’u laveangofuá.

• Kuo fuloa pe ‘a e ‘i Tonga ‘a e ngaahi palopalema fekau’aki mo e tā fakamamahí, faito’o konatapu mo e pa’usi’i ‘o e ‘alokaholo, pehē ki he mafasia faka’atamai. Kā, ‘oku toki fakae’a lahi mai ia koe’uhí ko Gita. ‘I ‘Amelika ‘oku nau pehē ko e hili ko ia ha fakatu’utamaki fakaenatula, ko e fānau si’i hifo he ta’u ua ‘oku ‘omai ki falemahaki koe’uhí ko e pa’usi’i mo e tā fakamamahi, ‘oku tupulekina ia ‘o liunga nima; pea ‘oku tatau pe ‘eni mo e ngaahi fonua kehe ‘oku tō ai ha fakatu’utamaki fakaenatula. Kā, ko e faikehekehe he ko e ngaahi fonua ko ‘ení ‘oku ‘i ai pe ‘enau ngaahi sevesi ke fai ki he ngaahi palopalema pehe ni. Kā, ‘oku fēfē ‘a Tonga? Kapau ‘oku ‘i ai ha tōnounou, ko e ha leva ha me’a ke fai ke lava ke fakahoko ai e sevesi ko ‘ení? Kapau te tau tuku fakatafa’aki ‘a e politikalé, ko e me’a kotoa pe ‘oku tonu ke fai ia ma’ae kakaí. ‘Oku ‘ikai ke ‘ā hake pē ‘a e to’utupu ‘o fili kenau fai ha tamate; ‘oku ‘i ai e me’a ia ‘oku hoko pea kapau he ‘ikai ke tau kamata ke fehu’ia mo fai hano vete ‘o e palopalemá, he ‘ikai ke hoko ha liliu ia, ka ‘e kei hokohoko atu pe ‘a e ngaahi saikolo ta’emotu ‘o e palopalema ko ‘ení.

• Hangē ko ia neu ‘osi lave ki ai, ‘oku tau ‘osi ‘ilo mei he feliliuaki ‘o e ‘Ea, ‘e toe lahiange mo hokohoko ange ‘a e ngaahi saikoloné ‘i Tonga. Kapau ‘oku tōmu’a ‘etau fakakaukau, te tau lava ke kamata ‘a e ‘inivesi he tafa’aki ko ‘ení;  pe ko e tokoni mei muli ‘oku tau ma’ú pe ko ‘etau feinga pa’anga fakalotofonua pē, pea ke tau ngāue leva ke langa hake ke tau malava ke matu’uaki mo fai e sevesi ko ‘ení. Ko e uesia tamaki ‘o e faihia, tā fakamamahí mo e mafasia faka’atamai mei he fakatu’utāmakí, ko e me’a ia ‘e hoko he lele loloa, pea ‘e lahiange ‘a e fakamole ki ai kapau he ‘ikai ke tau fai ha me’a ki ai he taimi ni. Kuopau ke tau fai ha langa ke fakamu’omu’a ‘a e mo’ui lelei faka’atamai pea ke tau tali ko e ngaahi me’a hangē ko e lomekina mo e ‘akilotoa, taonakita, tamate, mole ‘o e mo’ui koe’uhí ko e faihia, ‘e tupulekina. Pea te tau ala tala na’e ‘ikai ke tau ‘ilo ki ai, lolotonga ko ia, ko e fakamo’oní ‘o e ngaahi me’a ni na’e ‘i mu’a pe ‘o tau sio ki ai.

Taimi ‘o Tonga: ‘Oku mahino ia ‘oku kei nofo pe ‘a e kakai tokolahi ‘i Tonga ni mo e ‘ohovale kae’uma’ā ‘a e mafasia faka’atamai meia Gita. ‘Oku hangē koee ‘oku lahi e hēhē’ia, ha’isia, ‘ikai ke toe fai ha fakakaukau ki ha me’a, ka ko e fakakaukau pe fekau’aki mo e maumau mo e mole kuo hoko meia Gita. ‘Oku ‘i ai e fa’ahinga kuo nau fekumi ki ha me’a ke “hola ki ai” e tokangá pea ke ma’u nai ha fiemalie ai, hangē ko e lahiange ngāūe’aki e ‘alokaholo. ‘Oku ke pehē ko ha ngaahi faka’ilonga ‘eni ‘o e maumau fakasaikolosia mo faka’atamai meia Gita?

Dr Seini Taufa: ‘Oku ‘i ai ‘a e lau ‘a e World Health Organisation (WHO) fekau’aki mo e fekau’aki ‘a e me’a ni mo e hoko ‘o ha fakatu’utāmaki fakaenatula. ‘Oku ‘ikai ke lava ‘o mohe lelei e kakai ‘e ni’ihi. ‘Oku nau kei nofo ‘ohovale pē mo tailiili; pea ko e ni’ihi ‘oku hangē koee ‘oku nau angaanganoá. Ko e ‘alokaholo mo e faito’o konatapu ko e ongo me’a ‘oku na fakanonga e mafasia, pea ‘oku lahi hono ngaue’aki ke fai ha hola mei he ongo’i fakatu’utamaki na’e hokó. Kā, ko hono pa’usi’i ‘oku hoko leva ia ko ha tauhele ‘oku ne toe ha’iha’isia kita, a’u ki he fakalavea, pea hangē ne tau vakai ki ai he ngaahi uike kuohilí, ko e mate.

Taimi ‘o Tonga: ‘Oku hanga ‘e ha fakatu’utāmaki fakaenatula ‘o veuki ‘a e anga maheni ‘o e nofó, hangē ko e maumau pe faka’auha ‘o e ‘api nofo’angá, pea pau ai ke fai ha hiki pe nofo fakataimi ‘i ha feitu’u kehe ‘oku malu. Toe kau foki ‘eni he ‘ikai ke pau pe ko e ha e kaha’u ki he nofó. ‘Oku lava ke ne ‘omai ai ha mamahi fau mo ha fakamuimuinoa, pea mo ha mafasia faka’atamai. Hangē ko ho’o fakamatala tohi ‘e taha (Post Natal Depression) na’ake pehē ai ‘oku ‘i ai ‘a e “’lomekia pe ‘akilotoa ta’efaito’o”. Toe ki’i fakama’ala’ala mai mu’a, pe ‘e lava nai ke fai hano ikuna’i ‘o e mafasia faka’atami hili ha taimi lahi ta’efiema’u ke faito’o?

Dr Seini Taufa:

• Ko e me’a koee ‘oku fa’a hokó, kapau ‘oku ‘i ai ha fakatu’utāmaki fakanatula, ‘oku ‘i ai ha timi ngāue fakafaito’o ke tokoni he fakatu’utāmakí. Ko e ngaahi fonua lahi, ‘oku nau palani ki he me’a ni, kau ai e fa’unga mo e founga tokoni (systems of care). Ko e kakai ‘eni kuo ako’i ke lava ke nau kumi ke ma’u mo ‘ilo’i kohai ‘oku fiema’u ke fai ha ngaue ki ai koe’uhí ko e mafasia faka’atamai, fakamuimuinoa, fakamamahi’i, mo e ngaahi me’a pehē. Kapau foki ‘e hoko vave ‘a e ngaahi tokoni pehe ni, te ne fakasi’isi’i ‘a e uesia tamaki he lele lōloa. Kae kapau ‘oku ‘ikai ke tau ma’u ha founga tokoni ki he kakai pehe ni, pea ko e me’a leva te tau sio ki ai, ko e kakai ko ia ‘oku tau ui ko hotau kakai, tenau fai ‘a e ngaahi me’a fakalilifu mo’oni.

• ‘I Nu’usila, ko e kakai Pasifikí ‘oku ma’olunga ‘enau mafasia faka’atamai mo e mamahi fau, kā oku ma’ulalo ‘a e ngaahi sevesi ke tokoni’i kinautolú. Kapau ‘oku ‘ikai lava ke ma’u e tokoni ‘oku fiema’ú, ‘e lava fēfē ke tau toe saiange? Neu tohi kimu’a ‘o pehē ‘oku ‘ikai ha taha ia ‘e fanau’i mai mo honau kaha’ú ‘oku kau ki ai ‘a e  pilisoné mo e tamaté. Kuopau ke fai ha’atau tokanga ki he me’a ni pea ke fai ha ngāue ki ai, ke fokotu’u e ngaahi fa’unga mo e ngaahi founga tokoni kiate kinautolu ko ‘ení.

Taimi ‘o Tonga: Ko e hā e ngaahi faka’ilonga ‘oku hā mai meiate kinautolu koee ‘oku mo’ua he loto mamahi mo e ‘avanga ta’omia, pea mo e mafasia faka’atamai koe’uhí ko ha fakatu’utamaki fakaenatula?

Dr Seini Taufa:
• Kei ‘ohovale mo e fakaumiuminoa ki he me’a ne hokó
• Ilifia mo e loto hoha’a ki he kaha’ú
• Veiveiua ki he tu’unga ‘oku ‘i ai; faingata’a’ia ke fai tu’utu’uni pe fakakaukau ki ha me’a pau
• Hēhē’ia e fakakaukau
• Misi fakailifia, pea ‘ikai lava ke mato’o e fakakaukau ki he fakatu’utamakí
• ‘Ite’ita mo ta’efiemalie
• Lotomamahi ngofua mo mafasia faka’atamai
• Ongo’i ‘ikai ha ivi ke fai ha me’a pea toe mole ‘amanakí
• Liliu ki he founga anga maheni ‘o e kai, mole fiekaia, pe ko ha toe kai lahiange
• ‘Ohovale pe kuo tangi ta’e’iai ha ‘uhinga
• Langa’ulu, langa tu’a mo e palopalema ki he kete
• Faingata’a’ia ke mohe
• Lahiange ngāue’aki e ‘alokaholo mo e faito’o konatapú

‘E lava foki ke toe hoko mai mo ha ngaahi faka’ilonga ‘oku toe fakalilifu ange hangē ko e misi faka’avanga. ‘Oku mahu’inga ke fai ha talanoa ki ai. Ko e talanoa koee mo ha ni’ihi kehe ki he fakatu’utāmakí, ‘oku tokoni ‘eni ki hono fakama’ama’a ange ai ‘a e mafasia faka’atamai mo e lotomamahí. Pea te ‘ilo ai foki ‘oku tatau pe mo kinautolu kehe he a’usia ‘e me’a ‘oku te a’usia. ‘Oku toe mahu’inga foki ke sio e kakai kehe ko e me’a ‘eni ‘oku hoko ki honau kaungā me’a, pea ‘oku ‘ikai ko kinautolu pe, pea faingofua ange ai ha kumi tokoni.

Taimi ‘o Tonga: Ko e hā e me’a ke fai ke ‘omai ai ha tokanga ki he maumau fakasaikolosia mo faka’atamai na’e ‘omai ‘e Gita, pea ‘e anga fēfē hano fakanaunau’i ‘o e kakai ki ha me’a ke ne ‘omai e faito’o mo ha fakafo’ou mei he maumau fakasaikolosia?

Dr Seini Taufa:

• ‘I he ‘etau tupu hake ‘i Tongá na’a tau talanoa ki he mo’ui kakató – faka’atamai, fakalaumalie, mo e fakasino. Pea ‘i he’ene pehē kuopau ke tau fengāue’aki fakataha. ‘Oku tau takitaha ‘i ai pē hono fatongia ke fakahoko.

• Ko e fakalaumalie ‘oku tau fa’a sio ki ai ko ha me’a ia ‘oku mahu’inga ki hono tauhi ‘o e  mo’ui lelei faka’atamai mo fakaongo. ‘Oku tonu ke tau ‘eke, pe ko e hā nai ha me’a ‘e ala tokoni mai ai ‘a e siasí ke fakapapau’i ko ‘ene kau memipa ‘oku ‘ikai kenau tuenoa pea ke fafanga fakalaumalie kinautolu kenau mālohi.

  ‘Oku fekau’aki heni ‘a e ngaahi tapa kehekehe, ‘o lava ke fengāūe’aki ai ‘a e ngaahi sekitoa kotoa – Polisi, Mo’ui, Sekitoa Fakasosialé, etc. ‘Oku ‘ikai fe’unga ia ke kei fai ha ngāue ‘a e potungāue pe ‘e taha ki he me’a ni. Ne ‘osi fai ha ‘eke mai ‘e he kakai ne nau fa’a lau ‘eku ngaahi tohi fakamatala pe ko e hā ha’aku lau ki he Pule’angá, ki he ‘enau fai fatongia pe ko e ta’efai fatongia? Ko e mo’oní, ‘oku lahi e ta’etokanga ki he me’a ni he ta’u lahi. Kā ‘oku fiema’u ia ke fakasi’isi’i e tipeiti ki he me’a ni pe ko e fo’ui ‘o hai, kae lahi ange taimi ke tau talanoa ki he ngaahi ‘isiu ko ‘ení. Ko e kakaí ‘oku fiema’u ke fakamu’omu’á.

Aofangatuku meia Dr Seini Taufa:

Na’e ‘i ai ha lau ‘a Mother Teresa: “Ko e mahaki lahitaha he Uesité he ‘aho ni ‘oku ‘ikai ko e TB pe ko e Kiliá; kā ko e ta’efiem’ú, ko e ta’e’ofa’í, pea mo e ta’etokanga’í. Te tau lava pe ke faito’o ‘a e mahaki fakasino ‘aki e faito’o; kā ko e faito’o pe ki he ta’elatá, tuenoá, ki he ‘ikai ha ‘amanakí, ko e ‘ofá. ‘Oku tokolahi ‘a e kakai ia ‘i mamani ‘oku nau mate ko e ‘ikai ha fo’i mā kenau kai; kā ‘oku tokolahi ange kinautolu ‘oku nau mate ko e fiema’u ha ki’i ‘ofa ange pe.”

   ‘Oku tau lava ke sio ki he ngaahi fiema’u fakasino mo fakafisikalé, kā ko e fiema’u faka’atamai mo e ongó ‘oku ‘ikai ke tau fa’a sio ki ai. Ko kinautolu koee ‘oku tau lau kuo nau a’u ki he tu’unga laveangofua faka’atamai, ‘oku pae’i atu ia ki he ‘enau fānau, mo e fānau ‘o ‘enau fānaú. ‘I hotau ivi ke fai ha ‘ofa, te tau lava ai ke tu’u hake ‘o fai ha me’a, pea ‘e hoko heni ‘a e liliú.

   Ko e lea ‘a e tangata malanga ‘evangelio ‘iloa ko Billy Graham kuo toki pekiá, na’a ne pehē: “Ko e lotolahí ‘oku pipihi kapau ko ha tangata lototo’a ‘oku ne tu’uhake, ‘o fakalotolahi’i ai e kakai kehe.” Ko ha ui ‘eni ki ha kau taki ‘oku lototo’a mo ha kau sevaniti ke fengāue’aki fakataha ke kamata ha palani pea ke lava ai ke ta’ofi ha toe hoko ha me’a hangē ko ia ne hoko he ngaahi uike kuo ‘osi kapau ‘e toe hoko mai ha Gita.

Dr Seini Taufa

 

Dr Seini Taufa:

Ko Seini ko e ‘ofefine ia ‘o Vake Taufa mei Tufuenga, Kolomotu’a, mo ‘Ilaise Maama Taufa, mei Kolonga. ‘Oku ne lolotonga ngāue ko e tokotaha fekumi mo fakatotolo ‘a e Moana Research, hili ia ha’ane ngāue ‘ova he ta’u ‘e 10, kau ai ‘ene faiako he ‘Univesiti ‘o ‘Okalani. ‘Oku pehē ‘e Seini ko ‘ene taumu’a lōloa ‘o ‘ene ngāue ke hoko ko ha tokotaha fakatotolo fe’unga fekau’aki mo e ngaahi famili ‘oku tafia ngofua (vulnerable families), kakai fefine mo e fānau ‘i Nu’usila, ‘o ‘ikai ngata pe he tukuatu ‘a e ngaahi fika ‘o e palopalema, kae ‘oatu foki mo ha ngaahi me’a ke vete ai e palopalema pea ke hakeaki’i ‘aki ‘a e mo’ui lelei, taau, mo e malu ‘o e ngaahi famili.

Ako: PhD Paediatrics – University of Auckland; Masters of Health Science – MHSc (Hons) University of Auckland; PGDipHSc – University of Auckland; BHSc – University of Auckland.

(37)

Facebook Comments